HH ǵasyrdaǵy saıası qýǵyn-súrgin materıaldaryn zerdeleý ortalyǵynyń jetekshisi Gúlshat Nurymbetova atap ótkendeı, bul mańyzdy jobaǵa 35 tarıhshy ǵalym, arhıvshi men arheograf – Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynyń, Abaı atyndaǵy Qazaq ulttyq pedagogıkalyq ýnıversıtetiniń, arhıvtiń ǵylymı qyzmetkerleri qatysqan. Zertteý jobasy akademık Mámbet Qoıgeldıevtiń ǵylymı jetekshiligimen júzege asyryldy.
Alash qozǵalysy qazaq ulysynyń barlyq áleýmettik qatparyn qamtyǵan qýatty kúsh boldy. Qozǵalys qurylǵannan bastap onyń búkil qalyptasý kezeńine ınjenerler, muǵalimder, dárigerler men áskerı qyzmetkerler, aqyndar men jazýshylar, stýdentter men qarapaıym azamattar atsalysyp, aınalasyna toptasa bastady. Arhıv derekterine qaraǵanda, olar memlekettik jáne azamattyq qyzmettiń eń jaýapty júgin arqalaı júrip, ózderiniń áleýmettik-kásibı qabilet-qarymyn úzdiksiz júzege asyryp otyrdy. Alash zııalylarymen qoıan-qoltyq qarym-qatynas jasaý júzdegen jas qazaqstandyqtyń dúnıetanymy men rýhanı álemine sáýlesin túsirip, azamattyq jigeri men ekpinin oıatty.
Sondaı-aq Gúlshat Ramazanqyzy buryn arnaıy organdar arhıvteriniń aıryqsha qorynda saqtalyp kelgen derekter men málimetterdiń ǵylymı aınalymǵa engizilgenin atap ótti. 688 myńnan asa qujat qabyldanǵanyn, ár tomnyń 550-600 betten turatynyn, jınaq toptamalary bir-birimen mazmun, qısyn jaǵynan ózara tizbekti baılanysta jalǵasa jazylǵan biregeı, tutas dúnıe ekenin atap ótti. Sondaı-aq jekelegen tomdardyń qandaı taqyryptardy qaýzaıtynyna da mysaldar keltirdi. Mysaly, 1 jáne 2-tomdar qazaq ultshyldary týraly, qazaq qozǵalysy qaıratkerleriniń ústinen Qyzylorda jáne Almatyda ótip, Máskeýde qortyndylanǵan «birinshi» sot prosesi boıynsha qujattyq kýálikterdi engizgen. Bul – 1930 jyldardyń oqıǵasy. Al 3 jáne 4-tomdar 1930-1932 jyldary Alash qozǵalysy qaıratkerleri men jaqtastaryna baılanysty bastalǵan ekinshi sot prosesiniń mazmunyn ashady.
Professor Mámbet Qoıgeldıev «Alash qozǵalysy – qazaq ult-azattyq qozǵalysy» bolǵanyna nazar aýdartty. Jınaq derekterinde aıtylǵandaı, qýǵyn-súrgin zobalańyna tek Alash tulǵalary ǵana emes, keńestik qaıratkerler, baılar men ıshandar da tartylǵan. Bul qozǵalys tóńiregine tek zııaly qaýym ókilderin ǵana toptastyrǵan joq, qoǵamnyń barlyq áleýmettik tobyn qamtyǵan ortaq ustanymda bolǵan memleketshildik múddemen ózektes. 12 tomdyq jınaqtyń ishki qurylymy, ıdeıasy boıynsha osy ustanym basty temirqazyq etip alyndy. «12 tom qujattar jınaǵynyń alǵashqy 6 tomy tek Alashorda isine ǵana arnaldy. Alashorda úkimeti músheleriniń, ol úkimetke múshelikke kandıdattardyń, osy Úkimetti qoldaǵan tulǵalardyń tergeý materıaldaryna, taǵdyryna arnaldy. Bul jınaqta qoǵamdaǵy táýelsizdikke, memlekettik derbestik úshin úlken kúreske atsalysqan áleýmettik toptardyń bárin qamtýǵa tyrystyq. Mysaly, osy kóptomdyqta alǵash ret oppozısııa máselesi kóterildi. Qazaqstan tarıhynda kommýnıstik kózqaras pen múddege qarsy oppozısııa bolǵan joq degen pikir basymdyq alyp keldi. Bul – jalǵan pikir. Qazaqstanda keńestik reformaǵa, kommýnıstik partııanyń bıligine baılanysty óte kúshti oppozısııa bolǵan. Biz bul jınaqtyń 7-8-tomdarynda oppozısııalyq toptardyń qyzmetin kórsettik. Úkimettiń quramyndaǵy oppozısııa, odan tys túrli saladaǵy oppozısııalyq kúshterdiń qyzmetine jeke tom arnadyq» deıdi akademık Mámbet Quljabaıuly.
M.Qoıgeldıev ult-azattyq qozǵalyspen baılanysy bolǵany úshin náýbetke ilinip, ALJIR lagerine toǵytylǵan áýletter men otbasylar qasireti týraly qujattardy mysal etti. Olar ChSIR (Otanyn satqan otbasylardyń músheleri – chleny semı ızmennıkov Rodıny) degen jańa ataýmen atala bastady. Jas-kári, áıel-er dep qaramaı, jan-jaǵynan jaıpaǵan joıqyn repressııa mashınasy Arynǵazy sultannyń, ult ádebıetiniń negizin qalaǵan Abaıdyń, Memlekettik Dýma depýtaty A.Qalmenovtiń, belgili ıntellektýaldar Birimjanovtar sııaqty kórnekti tulǵalardyń birtalaı týysy men jaqyndarynyń kózin joıyp jiberdi.
Sondaı-aq M.Qoıgeldıev 1929-1931 jyldardaǵy halyq kóterilisterine baılanysty qujattarǵa aıyryqsha nazar aýdarady. «Tergeý materıaldary boıynsha» HH ǵasyrdyń 20-30 jyldary ońtústik, soltústik jáne ortalyq Qazaqstanda bolǵan halyq kóterilisterine arnalǵanyn jetkizdi. El ishin-degi ashý men kekke býlyqqan halyq qarsylyǵyn basyp-janshý úshin áskerı avıasııa kúshin qoldanǵan Qyzyl áskerdiń júıeli bólimshelerin paıdalanýǵa deıin barǵan jazanyń asa qatal túrleri osy jyldary kórinis tapty. Jınaq qujattarynyń aıǵaq-kýáligine qaraǵanda, kóterilisshiler jasaǵyna qarsy jazalaý sharalary men kóterilisshilerdiń áreketi arasynda tipti de sáıkestik bolmaǵan. 1991-1992 jyldary saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn jappaı aqtaý máselesi kóterilip, nátıjesinde 1993 jyly Qazaqstan Respýblıkasynyń «Saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn aqtaý týraly» zańy qabyldanǵanyn eske aldy.
2020 jyldan bastap totalıtarızm jyldaryndaǵy qasiretti oqıǵalardyń hronıkasyn qalpyna keltirý men qasiret shekken qazaqstandyqtar týraly tarıhı jadyny saqtaýdyń jańa kezeńi bastalyp, Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń Jarlyǵymen saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn tolyqtaı aqtaý jónindegi Memlekettik komıssııa quryldy. Alashorda isi boıynsha jaryq kórgen derekterdiń kóptomdyq jınaǵy osy Memlekettik komıssııa jumysy aıasynda atqarylǵan sharýanyń bir shıregi ǵana bolyp sanalady. Alǵashynda on tomdyq retinde josparlanyp, jumystyń aýqymdylyǵyna oraı 12 tomdy quraǵan zertteý jobasy aldaǵy ýaqytta jańa, tyń derektermen tolyqtyryla bereri sózsiz.
ALMATY
