Sýretti túsirgen – Qaırat QAZIAQPAROV
Sharýa qojalyǵynyń basshysy Erbatyr Bekqojın barlyq aýyl balalary tárizdi sharýanyń qyr-syryn qabyrǵasy qatyp, býyny bekimeı jatyp-aq kózimen kórip, sanasymen túısinip ósti. Orta mektepti aıaqtaǵan soń Shaǵalaly aýyl sharýashylyǵy tehnıkýmyna oqýǵa túsip, agronom mamandyǵyn aldy. Málik Ǵabdýllın atyndaǵy keńshardyń Serafımovka bólimshesiniń traktor-egis brıgadasynda agronom-esepshi bolyp eńbek etti. Darhan dalanyń tynysyn sergek kóńiline túıgeni de osy jer.
Toqsanynshy jyldardyń sońynda el naryqtyq qatynasqa kóship, jańa zaman óz zańdylyqtaryn ákelip jatqan tusta sharýa qojalyǵyn qurýǵa uıǵarǵan.
– Nartáýekel etpeske bolmaıtyn kórindi, – deıdi keıipkerimiz, – tus-tusta jańa josyqpen sharýasyn uıymdastyratyn qurylymdar ashyla bastady. Qazir oılasam, bizdiki júrek jutqandyq tárizdi. Jumysty bastap ketetin qarajat qory da, materıaldyq-tehnıkalyq baza da joq. Otbasynyń peshenesine 50 gektar egistik jáne 25 gektar jaıylymdyq jer tıdi. Bizdiń óńir úshin bul kólem óte az. 5-10 myń gektar alqapty ıgerip jatqan alpaýyt sharýashylyqtardyń janynda teńizdiń tamshysyndaı ǵana dúnıe. Áıtse de úmit myqty edi. Kún saıyn oń-solymdy eseptep, bar múmkindigimdi tarazy basyna tartyp, bolashaqqa jospar quramyn. Jol-jónekeı kezdesken kedergini buzyp-jaryp ótetinime senimdimin. Tehnıkadan saý tamtyǵy qalmaǵan, bir kún júrse, eki kún turyp qalatyn eski «Enıseı» kombaıny, tozyǵy jetken MTZ-80 traktory ǵana boldy. Keıin keńshardan eńbekaqymyzdyń esebine DT-75 traktoryn aldyq. Ol da kúrkildep, óz denesin ózi ázer súırep júrgen kónetoz tehnıka. Mine, osylaı bastadyq.
Sharýa qojalyǵy basshysynyń aıtýyna qaraǵanda, áýeli arpa men bıdaı ekken. Dala syryn jaqsy biletin agronom-esepshi jer óńdeýge aıryqsha mán bergen. Yjdahatty istiń arqasynda gektar berekesi 12 sentnerden tómendep kórmepti. Qýańshylyq jyldardyń ózinde budan tómen ónim alǵan emes. Keı jyldary gektar berekesi 30 sentnerge deıin jetken. Osylaısha, shaǵyn sharýashylyqtyń qýaty birtindep arta bergen. Bar qaryzynan qutylǵan, azyn-aýlaq tıyn-tebenniń basyn qurap, materıaldyq-tehnıkalyq bazany nyǵaıtýǵa umtylǵan.
– Qazir 3 «Vektor» kombaıny, «Morıs» astyq sebý kesheni, «Bıýler» traktory bar. Oǵan qosa, 4 egin sebetin agregatpen jabdyqtalǵan K-700 traktory, 4 MTZ-82 traktory, 2 IýTO qytaı traktory, mal azyǵyn daıyndaıtyn agregat aldyq, – deıdi sharýashylyq basshysy.
Áýelde nebári 50 gektardan bastalǵan egistik alqaptyń kólemi búginde 2 400 gektarǵa jetken. Alqapta dıqannyń mańdaı terimen ósken aqyq dán túgel qut qambasyna quıyldy. О́nimin ótkizip, sharýashylyqta jer úlesi bar otyzdan asa turǵynǵa úlesin tóledi. Taǵy bir aıta keterligi, sharýashylyq aýyl turǵyndarymen óz qalaýlary boıynsha esep aıyrysady. Mal azyǵy qajet pe, álde qolma-qol aqsha alasyz ba, qalaýyńyz bilsin. Mal azyǵyn eshkimdi áýre-sarsańǵa túsirmeı ózderi jetkizip, úıip beredi.
– Kadr máselesi óte qıyn bolyp tur, – deıdi sharýa qojalyǵynyń basshysy, – jalǵyz bizde ǵana emes, barlyq jerde solaı. Keshegi keńes zamanynda eseli eńbegimen el mereıin ústem etken aǵa býyn zeınetke shyǵyp ketti. Ornyn basar izbasarlardy ýaqytynda daıyndaı almadyq. Menińshe, ótpeli kezeńniń ókpek jeli uıytqı soǵyp turǵan kezde mehanızatorlarǵa durys jalaqy tólenbedi. Onyń ústine, jumys kóktemde bir, kúzde eki ǵana bar, qalǵan ýaqytta tabyssyz, qol qýsyryp qarap otyrady. Men óz jumysshylaryma jumys istemegen aılarǵa da jalaqy tóleımin. Olarǵa da kúnkóris kerek qoı.
El aǵasy Erkesh Álenovtiń aıtýynsha, jer nápaqasyn kórip otyrǵannan keıin seriktestikter mal sharýashylyǵyna da mán bergeni lázim.
– Tájirıbeden kórip turǵanymyzdaı, baqylaý bolmaǵandyqtan, úlken sharýashylyqtar kóktemde egip, kúzde yryzdyǵyn jınap alǵan soń anaý aýyldyń turǵyndary qalaı kún kórip jatyr dep bastaryn aýyrtpaıdy. Seriktestikter jer kólemine sáıkes mal baǵýǵa mindettelse, aýylda jańa jumys oryndary paıda bolar edi. Bireý mal baǵady, bireý saýynshy bolady. Turaqty tabys tabady. Osyndaı júıe aýyldy saqtap qalýǵa áser etedi. Ekinshi jaǵynan azyq-túlik molshylyǵyn jasaýǵa da úles qosar edi. Qazir egin egilmeıtin alqap joq. О́ńirdegi eldi mekenderdiń irgesinde dán egilip jatyr. Mine, aýyldy kóteretin, aýyl adamdaryna turaqty tabys beretin jol osy. Osy jumys ońynan uıymdastyrylsa, mal ónimderin óńdeý qolǵa alynsa, is oń jolǵa qoıylar edi.
«Jaısań» sharýa qojalyǵy mal sharýashylyǵymen de aınalysady. Burynǵy qańyrap qalǵan mal qoralaryn satyp alyp, etti baǵyttaǵy gereford sıyrlaryn ákelgen. Maldy óz tóli esebinen kóbeıtpek. Jergilikti jerde jersingen, tıimdiligi kózge uryp turǵan asyl tuqymdy maldyń tólderin de satady. Júzge jýyq jylqy baǵylyp jatyr.
Mal sharýashylyǵyn uıymdastyrý aýyl turǵyndaryna da tıimdi bolyp otyr. Jergilikti alty turǵyn turaqty jumyspen qamtylǵan, aı saıyn 150 myń teńge kóleminde eńbekaqy alady. Barlyq jumys avtomattandyrylǵan. Aýyl sharýashylyǵynda durys oılastyrylmaǵan keıbir másele de bar eken. Máselen, mal soıatyn arnaıy oryndar jaıy. Aýdanda osyndaı 12 oryn salynǵanymen, soıatyn maldyń az bolýy sebepti, qańtarylyp bos tur. Memlekettiń qyrýar qarjysyn bosqa jumsaǵansha, aldymen tórt túlik maldyń basyn kóbeıtýge mán berilgeni jón-aý.
Sharýashylyqty jumys isteıtin eńbek adamdarynyń jaǵdaıy da oılastyrylǵan. Ashana salyp, arnaıy aspaz alǵan.
– Osy eldiń perzenti bolǵandyqtan, shaǵyn aýyldyń shyraıyn keltirsek pe dep, qareket etip jatyrmyz, – deıdi Erbatyr Bekqojın, – aýdan ortalyǵyndaǵy ortalyq meshitke, Kókshetaý qalasyndaǵy medresege qol ushyn beremiz. Jergilikti atqarýshy organmen ózara kelisim jasalǵan. Bıznestiń áleýmettik jaýapkershiligi sheńberindegi mindettemelerdi muqııat oryndaımyz. Azamattyq paryz degen de bar. Aýyl arasyndaǵy avtokólik jolyn qysy-jazy kútip ustaýǵa kómektesip jatyrmyz. Turǵyndar turaqtap qalýy úshin, eń aldymen olarǵa áleýmettik-turmystyq jaǵdaı jasaý kerek. Ata-analar baýyr eti balalarynyń keleshegin oılaıdy. Aýyl balalary Zerendidegi mektepterge qatynap oqıdy. Aýdan ortalyǵynda qazaq, orys jáne aralas mektep bar. Aýyl balalary ártúrli mektepte oqıtyndyqtan, tasymal kezinde qıyndyq týyndaıdy. Bylaı qaraǵanda usaq-túıek bolyp kórinetin osyndaı keleńsizdikter el ishinde ókpe-nazdyń týyndaýyna sebep bolyp jatady, – deıdi.
Aqmola oblysy,
Zerendi aýdany
