Jádiger • 10 Qańtar, 2025

Ǵasyrlyq júkti arqalaǵan oqýlyq

110 ret
kórsetildi
2 mın
oqý úshin

Osydan bir ǵasyr buryn, ıaǵnı 1925 jyly Alash arysy, ult ustazy Ahmet Baıtursynulynyń tóte jazýmen jazylǵan 72 bettik «Qazaqsha álbbá. Oqý quraly» atty kitabynyń kezekti basylymy Orynbordaǵy «Qazaq memleket baspasynan» 24 myń taralymmen jaryq kóripti.

Ǵasyrlyq júkti arqalaǵan oqýlyq

Bul kitaptyń alǵashqy nusqasy 1912 jyly 40 bet kóleminde jaryq kórip, oqýlyqtyń bet­ashary retinde avtor óziniń «Tartý» atty taqpaǵyn usynǵan eken. Bul oqýlyq ekinshi ret 1913 jyly jaryq kórse, keıingi jyldary jetildirilgen nusqalary 1914, 1916, 1921, 1922 (eki ret), 1923 jáne 1925 jyly basylyp shyqqan.

Ár basylym saıyn kitaptyń birin-shi betiniń ústińgi oń jaǵyna «Bıısmı-ıllahı-rahmanı-rahım» («Allanyń atymen bastaımyn») degen Quran aıaty jazylyp, qazaq əripteri tóte jazý nusqasymen tańbalanyp, ərbir áriptiń tusyna tańbasy jəne sol tańbanyń ataýy jazylǵan. Jəne tómengi jaǵyna oqytýshyǵa túsinik, ıaǵnı nusqaýlyǵy qatar berilip otyrǵan.

Al oqýlyqtaǵy  mátinder qysqa əri nusqa hám oqýshynyń uǵymyna saı, túsinigine laıyq túrde berilgen. My­saly, onda: týys-týǵan ataýlary, tur­mysqa qajetti kıim-keshek, úı jab­­dyqtary, ydys-aıaq, mal jáne haıýan ataýlary, as-taǵamdar men dene músheleriniń ataýlary, t.b. qamtylypty.

Al biz sóz etip otyrǵan sońǵy basylym avtordyń uzaq jylǵy izdenis nátıjesinde tolyq jetilip, kemeldengen túri eken. Bul taqyrypty qaýzaǵan jas zertteýshi Ádilet Ah­metuly: «1924 jyly Aqań óziniń álip­bıine úlken ózgeris engizip, tóte jazýdaǵy áripterdi (qazaqtyń tól dybystaryna saı) jáne emle erejesin turaqtandyrdy. Iаǵnı ol ch, f, h, áripterin álipbıden shyǵaryp tas­tady jáne  «ı» men «ý»-ǵa qatysty daýǵa núkte qoıdy. Bul jańalyqtaryn 1925 jyly jarııalanǵan oqýlyqqa engizdi», dep jazady.

Jalpy, Ahmet Baıtursynuly tul­ǵasy – HH ǵasyr basyndaǵy ulttyq aǵartýshylyqtyń eren úlgisi. Sonyń biri – qazaq balasyn kór qarańǵylyqtan qutqarýǵa umtylǵan «Qazaqsha álbbá. Oqý quraly».

Qazaq tarıhyndaǵy Ahmet Baı­­tursynuly eń­begi – ultpen birge jasaıtyn ómirsheń eńbek. Son­dyqtan da qıyn-qystaý zamanda týyp, halqyn aǵartyp, jańa bıikke bas­taǵan ult ustazy murasy qashanda ta­ǵylymdy.