Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
«Kóp ýaqytyń ketpeıdi, birer saǵatta oqyp tastaısyń, attap-attap oqysań da bolady» deıdi. Iаǵnı kitap oqýǵa kóp ýaqyt ketirmeýge, jeńil, tez, atústi oqı salýǵa shaqyrady. Munyń shyǵarmashylyq izdeniske, ádebı úderistiń ishinde bolýǵa, ózin únemi formada ustaýǵa qatysty túrli sebepteri bar shyǵar. Biraq ýaqyt taryldy eken dep, kórkemdikti asyǵystyqqa qurban etip jibergen qalaı bolady?
Meniń oıymsha kórkem shyǵarma únemi qozǵalysta bolatyn áreketterden quralýy kerek. Qozǵalmaıtyn zattyń ózi de túrli qubylysty bastan keship turǵandaı áser bergeni jón. Monologterden de keıipkerdiń jan dúnıesindegi ot pen sýdaı sharpysýlardy kórgenimiz abzal. Dıalogterdiń de óli sýdaı toqtap qalǵan zat týraly bolmaǵany qup. О́lip jatqan adamdy sýretteseńiz de, odan ol osy qazir jan bitip túregep ketetindeı hal bilinýge tıis. Emıl Zolıanyń «Shabyt» romanynda ımpressıonıst sýretshi-keıipker, denesi áldeqashan sýyp qalǵan balasyn jer qoınyna bermeı, sýretin salamyn dep neshe kún ustap álektenýiniń syry da osynda. Osynyń bári baıandap aıtýdan emes, sýrettep jazýdan kórinedi.
Taqyryp túsiniktirek bolý úshin talantty jazýshymyz Tynymbaı Nurmaǵambetovtiń «Perishtelerdiń ólimi» atty romany men Nobel syılyǵynyń laýreaty Orhan Pamýktyń «Meniń atym Qyrmyzy» romanyn salystyraıyq. Orhan Pamýktyń romany tutas sýretteýlerden turady. Baıandaýlar bolsa dıalog, monolog, áńgime túrinde beredi. Al «Perishtelerdiń óliminde» oqıǵa barysyn qyzyqtap jeldirtip óte shyǵatyn pýblısıstıkalyq baıandaýlar kóp kezdesedi. Tek astarly sarkazm men ıronııalyq ıirimderdi qalam ushymen ırektete jóneletin qas talant romanda sýretteýden góri, baıandaýdyń basym túsip jatqanyn bildirmeı jibergen. Dese de Orhan Pamýkta mundaı ıronııa men sarkazmnyń neshe atasy bar. Bir epızodynda qazir ǵana tyńdaýshysyna «Jandynyń sýretin salýǵa bolmaıdy» dep ýaǵyz aıtyp turǵan aǵa naqyshkerdiń, keleside basyna órmelep shyǵyp alyp, álgi ýaǵyz ótip ketken baıǵus shákirtpen qalaı aımalasyp otyrǵanyn sýretteıdi.
Sýretteýi az, baıandaýy basym shyǵarmany sıýjetin qyzyqtap bir ret oqýyń múmkin, biraq oqıǵasyn bilip alǵan soń qaıtyp betteı almaı qalasyń. Esesine Saıyn Muratbekov, Qalıhan Ysqaq sııaqty sýretker jazýshylardyń shyǵarmalaryn qaıtalap oqýdan jalyqpaısyń. Oılanyp qarasaq, bul kisilerdiń shyǵarmalaryn sıýjeti úshin emes, eshkimge uqsamaıtyn boıaýy qanyq sýretteýleri úshin oqıdy ekenbiz. Sýretteýler sanadan óship, kóńilden kóship ketken dúnıege qaıta jan bitirgendeı áserli bolady. Jazý degen óner, óner degen sýret, al sýret pen sýretteý toqtap kórýge, tushynyp oqýǵa arnalǵan. Kórkem shyǵarmanyń qudireti de sol, ol kúndelikti qym-qýyt tirlikte kórmelerde, sahnalarda, kitaphanalarda ýaqytty toqtatatyn hıkmetke ıe. Emıl Zolıanyń ımpressıonıst sýretshi keıipkerleri qorshaǵan ortadaǵy ómir shyndyǵyn qozǵalysta, ózgeriste, qubylysta kórsetemin dese, Orhan Pamýktyń naqyshkerleri «toqtaǵan ýaqytty» «sóıleıtin» tańbaǵa aınaldyramyz deıdi. О́nerde qaı zamanda qandaı aǵym ústemdik qursa da, negizgi mıssııasy «jan bitirý». Nobel syılyǵyn alyp jatqan shyǵarmalarǵa da talap osylaı qoıylsa kerek.
Sol ólshemge salsaq, basty nysan sanalatyn adamnyń sanasyndaǵy qubylystardy sýretteýde shek joq eken.
Al myna qan bazar dúnıede bárimizge tán janbaǵys tirshiliktiń shyn mánindegi sýretkerlik ónerge kóp qatysy bola qoımas. Shedevr týdyrý úshin shyǵarmaǵa qoıylatyn kórkemdik sharttardyń bári saqtalýy kerek. Qazaq ádebıetinde shedevr týdyratyn myqty jazýshylar joq emes. Biraq olar ózderi týraly túrli mıfter týdyryp, aınalasyn ańyzdarmen qorshap alǵan. Endi bir qarasań sol mıfterdiń qorshaýynda qolpaıyp, ózin qolaıyz sezinip otyrǵanyn kóresiń. О́ıtkeni múmkindigi bar, biraq shedevr týdyrǵan joq. Shedevr týdyrý úshin jazýdy kún demeı, tún demeı tas qashaǵandaı jazý kerek. Áıtpese sosrealızm tusyndaǵydaı standartty shyǵarmalar jazýdy jalǵastyra beremiz.
Meniń bir ádetim, ózim jaqsy kórip oqyǵan avtorlar men shyǵarmalar bolmasa, synap áýre bolmaımyn. Átteń-aı, shedevr týdyrýǵa múmkindigi bar edi, mynaý sol shedevr týyndynyń bastapqy nobaıy sııaqty, qaıta tolyqtyryp shyńdaı túsýge ýaqyty bolmady ma, kúshi jetpedi me dep, avtor úshin ókingendeı bolamyn. Álde onyń osylaı jumys isteýine biz jaǵdaı jasaı almadyq pa, aınalasyn qorshaǵan mıf qamalyn ózi qaıtyp shyǵa almastaı etip jamap-jasqap bıiktete tústik pe, ol basqa áńgime. Áıteýir qazirgi kezdegi myqty jazýshylarymyzdyń maqtaýly shyǵarmalaryn «Meniń atym – Qyrmyzy», «Qyzyl gaýlıań», «Joǵaltyp alma sen meni…» degen sııaqty romandarmen salystyra oqyǵanda, ishim ashıdy da otyrady. «Joq – deımin ishteı – qazaq ádebıetinde álem moıyndaıtyndaı bir shedevr týyndy báribir jazylýy kerek!»
* * *
«Talasbek Ásemqulov «Taltús» romanyn nege asyǵys jazdy eken?» degen bir oı da mazamdy alyp bolmady. Bastan-aıaq qushyrym qanyp oqydym da, osy shyǵarmany nege álem ádebıetine alyp shyǵa almaımyz degen oıǵa kettim. Romannyń biraz bóligin qazaqtyń kúı ónerine qatysty ańyzdar men shejireler alyp jatyr. Bul jaǵynan kórkem sózben jazylǵan kúı óneri men kúıshilerdiń ómiri týraly kishigirim ensıklopedııalyq eńbek deýge de bolady. Bir jaǵynan Stefan Sveıktiń, Andre Morýanyń, Ivan Býnınniń ǵumyrbaıandyq romandaryn oılaısyń. Aıyrmashylyǵy Charlz Dıkkens, Onore de Balzak, Lev Tolstoı sııaqty danyshpan tulǵalar emes, Talasbek romanyna óziniń áýlettik ómirbaıanyn arqaý etip alǵan. Árıne ol bir romanǵa júk bolmaı tur. Sondyqtan da jazýshy kúı týraly ańyzdar men áńgimelerdi tarqata aıtady. О́mir-taǵdyr bir taraý bolsa, kúı tarıhy ekinshi taraý bolyp ketedi. Shetelde taza kórkem shyǵarma dep qabyldamaýy múmkin. Orhan Pamýktyń romanynda da shyǵystyń nebir ǵajap qıssalary bar ǵoı dersiz. Ol qıssalar belgili bir ıdeıalarǵa baǵyndyrylǵan. Al Talasbektiń romanyndaǵy ańyzdar óz ishimizge ǵana túsinikti. Álemdik mýzyka tarıhymen astasatyndaı dıapazon, masshtabty berý kózdelmegen, bálkim oǵan jazýshynyń ýaqyty da bolmaǵan shyǵar. Ekinshi jaǵynan Orhan Pamýktyń ónermen aınalysý azapqa aınalǵan on altynshy ǵasyrdaǵy naqyshkerlerdi keıipker etkeni sııaqty, Talasbek te jıyrmasynshy ǵasyrdyń basynda óz ónerlerin kórsete almaı kúıinishti hal keshken kúıshilerdiń taǵdyryn jazypty. Otyz jetinshi jyly ıtjekkenge aıdalǵan kúıshi dombyrasy shaǵylyp, aıdaýdaǵy sharshy toptyń aldynda áýenin keltirip aýzymen kúı tartady. Jazýshy ony julyn-júıkeńnen qyl sýyrǵandaı etip, tóbe quıqańdy shymyrlatyp otyryp sýretteıdi. Oǵan kúıler men kúıshiler týraly el aýzynda bar ańyzdar qosylǵanda, shyǵarma mazmuny magııalyq sıýjettermen barynsha baıı túsedi. Romandaǵy osyndaı ańyzdyq jelilerdi oqyǵanda, ózińdi sıqyrly bir álemniń ishine engendeı, birinen biri týyndaǵan oqıǵalarǵa tartyla túsesiń. Tekti týyndylar qoǵamǵa ıdeıa ótkizýimen, qundylyqtardyń kiltin jasyrýymen, dúnıetanymdyq ustanymdarǵa yqpal etýimen erekshelenedi. Dál osyndaı maqsattar Orhan Pamýkta da, Talasbek Ásemqulovta da bar. Alaıda Talasbektiń sıýjeti álemdik mádenıetter qaqtyǵysynyń oıynynan tys qalǵan. Muny Talasbek bilmeıdi emes, bizden jaqsy biledi. Orhan Pamýktiki mádenıetter qaqtyǵysy oıynynyń ishindegi shyǵarma. Sonymen birge onyń bul oıynda eshkimge uqsamaıtyn óz ustanymy bar. Eń bastysy qoǵam jazýshynyń oıyn uıymdastyrý tásilderimen sanasady, bireý qarsy shyǵady, bireý paıdalanady. «Saıtannyń oıyny» dep biz jaqtyrmasaq ta, búkil álem sol oıyn erejesimen júredi. Olarǵa Sabyt aqsaqaldyń Ájigereıge kúı úıretý hıkaıasy ekzotıka ǵana. Al biz úshin ulttyq kodty kúıden izdegen ulaǵatty dúnıe. Bary osy!
* * *
Tynymbaı aǵamyz keıipkerleriniń bárin óltirip tyndy. Endi úndi kınolaryndaǵydaı kózimizdiń sorasy aǵyp jylaýymyzdy kútedi. Sebebi roman jeke-jeke úsh hıkaıattan tursa, myna birinshi hıkaıat osymen aıaqtalyp qoıǵan. Jazýshy ony ózi de túsinip, salmaqty «Perishtelerdiń ólimi» degen romannyń ataýyna salypty. Ádebıet teorııasynyń erejesimen qarasaq, taqyryp bárin aıtyp qoıyp tur. О́lgen nemese óletin perishteler dep, aldyn-ala oqyrmannyń aıanysh sezimin týdyrǵysy keledi. Taǵy bir qyzyǵy, jazýshy osynyń bárin ózi bilip istep otyr. Munyń atyn bálkim karnaval deıtin shyǵar. Iá, ádebıette de karnavaldyq stıl degen bar. Biraq Tynymbaı aǵamdy kisi-aý dep jatqan batys joq. Sebebi olarǵa aıdalany jaılaǵan aýyl ishindegi ańyzdyq taqyryptar kerek emes. Jalǵyz Tynymbaı aǵa ǵana deımisiz, bárimizdiń dertimiz osy. Bul Nobel syılyǵyn bir alsa, Tynymbaı aǵamyz alady degendegi hal.
Keıipkerleri ólip qaldy degennen shyǵady, qazir prozashylarymyz shyǵarmany soqyrǵa taıaq ustatqandaı etip aıaqtaıdy. Búkil álem aıaqtalmaǵan shyǵarmalardy oqıdy. Al bizge ózimiz oılanyp bas aýyrtpas úshin, aıaqtalǵan shyǵarma kerek. Tynymbaı aǵamyzdyń perishte keıipkerleri romannyń ataýynda-aq ólip qalǵan, shyǵarmanyń barysynda da ólip bolǵan, endi olardy sońynda fızıkalyq turǵydan joq qyla salý ǵana qalyp tur.
Jalpy, shyǵarmanyń aıaǵyn «Meniń aıtaıyn degenim osy» dep qorytyndylaý qaıdan kelgen? Jazýshylar nege oqyrmanǵa oılanatyn bir keńistik qaldyrmaıdy? Aıtaıyn degen oıymdy oqyrman teris túsinip qalmasyn dep qaýiptený qaıdan shyqqan? Onyń jaýabyn keshegi keńestik totalıtarlyq júıeden tabamyz. Ol zamanda oıyńdy burmalap, ıtjekkenge aıdatyp jiberý túkke de turmaıtyn edi. Sol sebepten de jazýshy shyǵarmanyń sońynda bárin ózi ashyp aıtyp ketetin.
Tynymbaı aǵamyz da, menińshe, muny ózi de túsinip otyr. Osylaı kitap oqyp qalyptasyp qalǵan bizge de sarkazmmen qarap, qalyń oqyrmandy karnavalǵa qaryq qyldy. Biraq oǵan biz aldansaq ta, sheteldik sarapshy oqyrman aldana qoıar ma eken?
Osy kúni «Qazaq jazýshylarynan kim Nobel syılyǵyn alady?» dese, bárimiz eleń ete qalamyz. Erinbegender «Muhtar Maǵaýın, Tólen Ábdikov, Tynymbaı Nurmaǵambetov» dep tizim túze bastaıdy. Áleýmettik jeliden Dýlat Isabekov, Beksultan Nurjekeuly, Moldahmet Qanazdyń attary atalǵanyn da kórip qaldym. Saıyn Muratbekovter ómirde joq, aramyzda júrgen Kádirbek Segizbaıuly sııaqty aǵalarymyzdy qazaqy bolmystaǵy jazýshylar dep esepteıdi. Kózi tirisinde joǵarydaǵy tizimge Nesipbek Dáýtaıuly, Marhabat Baıǵut, Jumabaı Shashtaıulyn da qosatyn edi. Fransýz jazýshylaryndaı ádebıettegi mádenıettiń úlgisine aınalǵan Serik Asylbekuly, «Qazaqtyń Hemıngýeıi» atanǵan Qýandyq Túmenbaıdy aıtpaǵanda, Aral taǵdyry týraly jankeshti shyǵarma jazǵan Saılaýbaı Jubatyruly da bar. Qazir aldyńǵy býyn qazaq prozashylarynyń qatary qatty sırep ketti. Bir qyzyǵy, bul arada aqyndarymyzdyń attary nege atalmaıtyny múldem túsiniksiz. Qaıtkende de bizdiń qoǵamda «Kim Nobel syılyǵyn alady?» degen suraqtyń basy ashyq tur. Biraq álgindeı krıterııler turǵysynan qarasańyz, talaptyń tym qatań ekenin baıqaısyz. Eger shyn kóksesek, Nobel syılyǵyn qalpaqpen qaǵyp alamyz dep emes, osy baǵytta avtor, ádebı orta jáne qoǵam bolyp qajyrly jumys isteýge týra keledi.
