«Dos tappaǵan er azar, basshy baqpaǵan el azar», – degen eken Muhtar Áýezov. Dos! Úsh-aq áripten turatyn qudiretti sóz astarynda qandaı maǵyna, qansha taǵdyr tur deseńizshi!
Alǵashqy tanystyǵymyz Ýkraınadaǵy Dneprodzerjınsk qalasynyń sol kezdegi №8 tehnıkalyq ýchılıshesinde bastalǵan edi. Oqýǵa kelgen 67 jas negizinen aýylda dúnıege kelip, aýylda ósip, aýyl mektebinde bilim alǵandarǵa jatamyz. Shynyn aıtsam, kóbimizdiń orys tilin bilý deńgeıimiz tómen edi. Al Nursultan bolsa, sol kezdiń ózinde eki tilde birdeı sóıleıtin. Osy ereksheliginiń ózi-aq sonaý orys tildi ortada basqalarymyzǵa qaraǵanda, onyń shoqtyǵyn bıiktetip turatyn.
Ýchılıshedegi birinshi kúnnen bastap Nursultannyń ashyq minezi, ortany dereý ıgerip alatyn sheshendigi men kóregendigi, uıymdastyrýshylyq qasıeti aıqyn baıqalyp, uzamaı-aq top starostasy, komsomol uıymynyń jetekshisi sııaqty qoǵamdyq laýazymdarǵa jetkizdi.
Nursultannyń bir jaqsy qasıeti, bir tirlikti bastady ma, túbine jetpeı tynbaıtyn. Ol klassıkalyq kúres seksııasyna qatysyp, bes-alty aıdyń ishinde osy sport túrinen 1-razrıadty sportshy normatıvin oryndap, óziniń qaısar minezin tanytty. Sol kezdiń ózinde-aq onyń bilimindegi, minezindegi qalyptasqan jaqsy jaqtary men jas ta bolsa ómirden kórgeni kóp bolǵandyǵynan ba, adamı tuǵyry bizge qaraǵanda bıikteý kórinip turatyn.
Nurekeńniń halyqpen bolǵan suhbatynda bir kórermenniń dostar týraly qoıǵan suraǵyna, ol kisi: «Jastyq shaqtan kele jatqan eki-úsh dosym bar, olardan basqa naǵyz shyndyqty maǵan kim aıtady?» – degen maǵynada jaýap qaıtardy. Menińshe, mundaı sóz Memleket basshysy laýazymyndaǵy adamdar arasynan tek dostyqqa adaldyǵy berik azamattan ǵana shyǵady.
Iá, táýelsizdik jolynda elimiz az qıynshylyq kórgen joq. Qazaq halqy úshin táýelsizdik aspannan túsken syı emes. Halqymyz bostandyqty ańsap, táýelsizdikke zaryǵyp jetti. Osy kúnge deıin bastan keshken oqıǵalar – el bostandyǵyn qorǵaý soǵystary men ult-azattyq kóterilisteriniń tarıhymyz-da óshpes ónege, ólmes mura retinde saqtaldy. Eldiń birligi men tynyshtyǵyn saqtaý jolynda han-sultandar, batyrlar jandaryn shúberekke túıip júrip, talaı erlik ister jasady. Dál sondaı has batyrlardyń, top bastaýshynyń áreketin jasaý jańa zamanda Nursultannyń mańdaıyna jazylypty. Onyń osyǵan laıyq ekenine eshkimniń kúmáni joq. Biraq, onyń arǵy jaǵyna tereńirek úńile qarasaq, Nursultannyń el senimin aqtaý jolynda boıyndaǵy búkil kúsh-qýatyn pash etip, kúndiz kúlkiden, túnde uıqydan aıyrylyp, qanshama aýyr kúnderdi bastan keshkenin bireý bilse, bireý bilmes. Bolashaq urpaqqa, jastarǵa osy oıdy sanalaryna úlgi esebinde sińirse eken degen nıetpen ádeıi jazyp otyrmyn. Ol qandaı oı?
Meniń paıymdaýymsha, tarıhı qıyn-qystaý kezde bir halyqtyń taǵdyry qolynda turǵan Elbasynyń arqasyn keńge salýy, aıaǵyn alshaq basýy, ýaıymsyz júrýi múmkin emes. «Ýaıym – er qorǵany» dep Abaı sondyqtan aıtqan. Allanyń oǵan bergen el basqarý baqytyna qaraǵanda, alys-jaqyn shetelderde bastary domalap, qyrylyp jatqan, jumyssyz qańǵyryp júrgen ózge el azamattaryn kórgende, dál búgingideı beıbit ómirde «táýbe, shúkir» deýge tolyq tatıtyn tirshilik etip júrgen bizder baqytty emespiz be?! Nursultannyń «El tynyshtyǵyn qalaı saqtaımyn?» degen ishki armanyn sanaly azamat qana túsiner?!
Halyq danalyǵynda «Qanshalyqty artqa zer salsań, qazirgini baǵalap, bolashaǵyńdy kóre alasyń» degen sóz bar. Árkez biz tarıhymyzdy eske alǵan jaǵdaıda ǵana, búgingi kúnmen salystyra otyryp, qadirine jetermiz-aý deımin. 1990-shy jyldary Qazaqstan óndiris oryndary aýyr jaǵdaıda, tarıhy óshý aldynda, eń bastysy, ana tili quryp bara jatqan respýblıka edi. Shekara sheńberi durys syzylmaǵan, óz Qarýly Kúshteriniń jáne ulttyq valıýtanyń bolmaýy, memlekettik bıliktiń bulyńǵyrlyǵy qazaq memleketiniń aıaǵynan nyq turýyna keri áserin bergen edi. Qysqasha aıtsaq, egemendik qolymyzǵa «Sovetter Odaǵy» dep atalatyn uly derjavanyń qańqasynda tıgen edi.
Bılik Joǵarǵy Keńestiń 360 depýtatynyń qolynda bolǵan. Jastary, mamandyqtary, áleýmettik-saıası baǵyttary ártúrli azamattar. Naryqtyq ekonomıkany túsiný jáne memleket basqarý tájirıbesi de shamaly edi. Aıaǵyn endi basqan memleketke elim dep eziletin erdiń eń qajetti sáti týdy. Sóıtip, sondaı aýyr kúnderi halyqtyń qalaýymen Nursultan Ábishulynyń kandıdatýrasyn qoldaý el úshin ońynan týdy. Alǵyr oıymen, kóregendiligimen halqynyń qoldaýymen bolǵan Prezıdent «...barlyq qıynshylyqtarǵa tótep berý úshin quqyqtyq turǵyda jaqsy jasaqtalǵan Úkimet pen jergilikti basqarý oryndary bolmaı, eń bastysy, egemendigi endi ǵana qolyna tıgen memlekettiń turaqty damýy úshin kópultty Otanymyzda ultaralyq jáne dinaralyq kelisimdi saqtaı alatyn uıymdastyrýshylyq tásilderdi ómirge ákelmeı, jeńis pen jetistikterge jetý múmkin emestigin» tolyq túsingen edi. Uzaq oılanyp jatpaı, tarıhı az ýaqyttyń ishinde qyrýar sharýlardy da iske asyrdy emes pe?!
Keıbireýin eske túsireıikshi: 1990 jyly 25 qazanda «Qazaq SSR-niń Memlekettik egemendigi týraly» Deklarasııa qabyldanýy, 1991 jyly 29 tamyzda Semeı ıadrolyq polıgonynyń jabylýy, 1991 jyly 10 jeltoqsanda «QazSSR» ataýy «Qazaqstan Respýblıkasy» bolyp ózgertilýi, 1991 jyly 16 jeltoqsanda «QR Memlekettik táýelsizdigi týraly» Konstıtýsııalyq zań qabyldanýy, 1992 jyly 2 naýryzda Qazaqstan BUU-na múshelikke qabyldanýy, 1992 jyly 4 maýsymda ózimizdiń tól memlekettik Týymyz, Eltańbamyz jáne Ánuranymyzdyń bekitilýi, 1992 jyly 29 qyrkúıekte Almatyda Dúnıejúzi qazaqtarynyń Quryltaıy ótýi, 1993 jyly 28 qańtarda alǵashqy Ata Zańnyń qabyldanýy, astanany Aqmolaǵa kóshirýi, 1998 jyly 10 maýsymda Astananyń halyqaralyq tusaýkeseri bolýy jáne taǵy basqa tarıhta oıyp turyp oryn alatyn, atqarylǵan sharýalar Nursultannyń eline aıanbaı etken eńbeginiń kórinisi der edim.
Búginderi Qazaqstan azamatynyń bostandyǵy men quqyǵy onyń ultyna, dinine, qoǵamdaǵy jaǵdaıyna qaramastan, jańartylǵan zańdar aıasynda elimizdiń barlyq azamattaryna birdeı sanalyp, qorǵalady emes pe? Mundaı jaǵdaı ádildik turaqtylyǵy men ulttyń rýhanı damýyna kepil bola alady. Árıne, memleket pen ult egiz uǵym. Bunyń saıası-quqyly maǵyna jáne pishin ekeni de ras. Sondyqtan azamattardyń tatýlyǵyn turaqty saqtap otyrǵan ol túsinik bizdiń elimizde «birlik» degen sózben turaqtandy.
Nurekeńdi jarty ǵasyrdan artyq biletinime maqtanamyn. Sondyqtan da shyǵar, onyń bet alǵan baǵytyndaǵy maqsatyna jetpeı toqtamaıtyn qasıetin senimmen aıta alamyn. Halqy úshin armandaǵan armandaryn, ózi arnaıy qurǵan jáne tikeleı basqarǵan konstıtýsııalyq komıssııanyń aıanbaı atqarǵan jumysynyń nátıjesinde ómirge kelgen Ata Zańymyzdan kórýge bolady. Birde: «Elimiz 20 jyldan asa egemendik pen saıası turaqtylyqty saqtaý úshin aıanbaı eńbek etti. 20 jyl ótken soń maqsatymyzǵa jettik. Al osy jyldarda qanshama jumys jasaldy. Sóıtip, basqan qadam sátti boldy. «2030» Strategııasynda kórsetilgen basty tapsyrmalar oryndaldy, al basqalary oryndalý ústinde», dep edi Elbasy.
Baǵalaı bilsek, «2030» Strategııasynyń ózi ǵana baǵa jetpes jetistik jáne tájirıbe emes pe? Biraq osy qol jetkizgen maqsatymyzdyń» ári qaraı jemisin kórý, dámin tatý 2050 Strategııasyn iske asyrýǵa tikeleı baılanysty bolady. Eliniń bolashaǵyna jany ashyǵan árbir azamat osyny túsinýi tıis. 2050 Strategııasynyń kirpishin qalaýǵa atsalysý – qazirgi kezdegi qoǵamdaǵy jaǵdaıdyń baıybyna bara bilý. Memleketimiz bolashaqqa barlaı qarap, damýdy buljymas dástúrge aınaldyrǵanyn Nursultannyń jyl saıynǵy Joldaýlary aıqyndaı túsedi. Prezıdent siz ben bizdi árdaıym jyl saıynǵy Joldaý mazmunyna den qoıýǵa shaqyrady. Bul joly da «Qazaqstan-2050» Strategııasy – qalyptasqan memlekettiń jańa saıası baǵyty» Joldaýyn Elbasy eń aldymen memleketimizdiń bolashaq ıesi – jastarǵa arnap otyr. Prezıdent óz sózinde: «Men sizderge – jańa býyn qazaqstandyqtarǵa senim artamyn. Sizder jańa baǵyttyń qozǵaýshy kúshine aınalýǵa tıissizder», – degen edi.
Memleket óz tarapynan jastardyń sapaly bilim men sanaly tárbıe alýyna, qalaǵan mamandyǵyn ıgerýge, alǵa qoıǵan arman-maqsattaryn iske asyrý úshin bar jaǵdaıdy jasap otyr. Sózim dáleldi bolý úshin álemdik deńgeıdegi Nazarbaev Ýnıversıtetti, Nazarbaev zııatkerlik mektepterin, «Bolashaq», «Balapan» baǵdarlamalaryn aıta alamyn.
Nursultan – Uly Otan soǵysy bastalar aldynda dúnıege kelgen, aýyldan shyqqan qazaqtyń qarapaıym balasy. Onyń qandaı qıyndyqtardy bastan keshkenin «Elbasy joly» kınoepopeıasynan-aq kóz jetkizýge bolady. Tap sol óner týyndylarynda onyń sábı kezinen-aq, ózge ult ókilderimen baýyrmaldylyǵy sýrettelgen. Múmkin balalyq shaqtaǵy «baýyrym» degen óshpes sezimi bolar, múmkin eliniń tynyshtyǵyn oılaǵan bolar, Nursultan ózge ult ókilderine degen qurmetin bólekshe qadirleıdi.
Aýyl dep soqqan júregi eshqashan ondaǵy aǵaıyndardy umytpaı, aýyl sharýashylyǵynyń órkendeýi árkez nazarynda turdy. Qomaqty qarajat bólinýine zer saldy. Osyǵan baılanysty jaqynda ǵana, sáýir aıynda «Eńbek etkisi keletinder úshin qalada da, aýylda da barlyq jaǵdaı jasalǵan. Respýblıkanyń barlyq oblys ortalyqtary túrlene tústi, aýdan ortalyqtary júıeli damyp keledi. Bul salada óndiriletin ónim kólemin ulǵaıtýǵa, sáıkesinshe, aýyl turǵyndarynyń ál-aýqatyn arttyrýǵa múmkindik beredi», – dedi ol.
Táýelsiz eldiń tili de táýelsiz bolǵany durys. Qazaq tiliniń táýelsizdigi – el bolashaǵy. Osyny eshqashan esinen shyǵaryp kórmegen Elbasy ana tilimizdiń strategııalyq mańyzǵa ıe ekenin árdaıym tiline tıek etti.
Nursultan memleketimizdiń eń qıyn kezeńderinde de eldi uıyta bildi, erteńine kúdiktene qaraýdan aryltty. Ashyǵyn aıtqanda, óz sózinde turyp, halyqty qıyn-qystaý kezderden alyp shyqty. Elde tynyshtyq bar. О́zge ulttarǵa jaǵdaı jasalynǵan. Kúnnen-kúnge Táýelsiz Qazaq eli óziniń ekonomıkasyn, áleýmettik salasyn órkendetýde. Mádenıeti, bilimi, ǵylymy damý ústinde. Oǵan memlekettik qoldaý da jasap jatyr. Bul – úlken qamqorlyq. Jaı ánsheıin ǵana aıtyla salǵan ádemi sóz emes! Joǵaryda biraz dáıekter keltirdim. Eldi basqarýda baı tájirıbege ıe. Jalǵyz bizdiń ǵana emes, ózge elde jalpy álemde abyroıy, bedeli joǵary ekenin bárimiz de kórip júrmiz. Qazaq eliniń jarqyn bolashaqqa degen tańdaýyn tastaı bekitý jolynda halyqaralyq qatynas turǵysynda da qyrýar ister atqaryldy. Atap aıtqanda, alǵash táýelsizdigimizdi moıyndaǵan Túrkııa eli, Vashıngton, Máskeý, Brıýssel, London, Beıjiń, Kaır, Tegeran, Tashkent, Bishkek jáne taǵy da basqa memleketterdiń astanalaryna resmı saparlarǵa barǵan qorytyndylarynan jáne aımaqtarda atqarylyp jatqan ıgi isterden kórýge bolady. Sóıtip, Nursultan Qazaq eliniń álemniń jetekshi derjavalary, kórshiles TMD memleketteri arasyndaǵy strategııalyq seriktestikti jańa deńgeıge kóterdi deýge bolady.
Jaqynda ótken saıası naýqannyń da elimiz úshin orny erekshe. «Nursultan!» dep, saılaýǵa daýys berýge bala-shaǵasymen kelgen halyqtyń oǵan degen qurmetin baıqaýǵa bolady. Saılaý qorytyndysynan keıin halyqtyń oǵan degen kirshiksiz senimine bárimiz kýá boldyq. Buǵan qatysty: «Qazaq eli bir orynda tabandap turyp qalmaı, alǵa jyljýy kerek. Toqtap qalýǵa bolmaıdy. Toqtap qalǵan sý buzylady, bir orynda tabandasaq, arttaǵylar ozyp ketedi. Qazaqstan halqy Assambleıasynyń kezekten tys Prezıdent saılaýyn ótkizý týraly bastamasy halyq tarapynan qyzý qoldaý tapqanyn bilip otyrsyzdar. Sanaýly kúnde maǵan osy másele jóninde myńdaǵan hattar kelip tústi. Quzyrly organdar bul bastamany el zańnamasyna sáıkes dep tapty. Sonymen, 26 sáýirde kezekten tys Prezıdent saılaýyn ótkizý týraly Jarlyǵym osyǵan jaýap boldy. Buny Otanymyzda beıbitshilik pen kelisimdi nyǵaıtýǵa, bizdiń baǵytymyzdy jalǵastyrýǵa degen jalpyhalyqtyq umtylys pen dálel dep bilýimiz kerek», – dedi qanshama synaqtardan abyroımen ótken Elbasy.
Jalǵyz Nursultannyń ǵana emes, búkil el-jurt bolyp, qanshama qıynshylyqtarǵa tótep bere alǵan, birligin saqtaı bilgen dana qazaq halqynyń da qaısarlyǵyn atap ótpeske bolmas. Mine, «Jumyla kótergen júk jeńil» demekshi, El jáne Elbasy bolyp osyndaı shýaqty kúnge de jettik. Nurekeńniń basshylyǵymen Qazaq eli talaı asýlardan asty. Bul jol babalar buryn júrmegen soqpaǵy kóp jol edi. Biraq Elbasy osynyń bárinen jol taýyp, qazirgi qıyndyqtardy der kezinde seze de, kóre de bildi. Onyń aıǵaǵy – «Nurly Jol – bolashaqqa bastar jol» Jańa Ekonomıkalyq Saıasaty. Baıtaq eldi mekenderimizdiń bir-birimen baılanysyn nyǵaıtyp, halqymyzǵa jańa tynys-tirshilik ákeletin saıasat. Jumyssyzdyqpen kúresýge arnalǵan saıasat. Biz endi tek munaıǵa ǵana súıenbeı, ekonomıkanyń jańa qyrlary men múmkindikterine basymdyq bere bastadyq. Osyny oryndaý – maqsatymyz. Jaı sóz retinde ǵana emes, naqty isti júzege asyrsaq. Jemisti qorytyndysyn erteń el kórse, bul da bir «Nurly Jol» saıasatynyń iske asqany, Nursultannyń bir armany oryndalǵany dep túsinemin.
Árıne, Elbasynyń Qazaq eli úshin atqaryp jatqan qyzmeti qyrýar. Ony jazyp, gazet betine syıdyra almaspyz. Sonda da bolsa, «Búgingi kún – erteńgi tarıh» degen qanatty sóz bar. Sol bir ádemi qanatty sóz jastarǵa, bolashaq urpaqqa Nursultannyń jasaǵan eńbekteri bolashaq urpaqtyń sanasyna sáýle bolyp tússe degen oıym edi.
Maqsut NÁRIKBAEV,
Qazaqstannyń eńbek sińirgen
qaıratkeri, zań ǵylymdarynyń doktory, professor.
