Sýretti túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
Sonymen qoǵam damyp, biz sonyń kóshine ilesý úshin ómir súrip kelemiz. Al osy barysta biz – ákeler qaýymy eń mańyzdy jaýapkershiligimizden taıqyp bara jatqandaımyz. Árıne, ol – bala tárbıesi. Shyny kerek, qazir qoǵamda kóbine bala tárbıesimen analar aınalysady. Sol úshin de kóp jaǵdaıda áıel qaýymynyń aýzynan «ákesi – jumysta» degendi kóp estımiz. Jumystaǵy ákeniń úıdegi balasyna degen ákelik tárbıesi aqsaı bastaǵanyna da biraz ýaqyt boldy. О́mir súrý úshin, otbasyn asyraý úshin er-azamattardyń únemi jumysta júretinine bizdiń qoǵam da úırendi.
Shyndyǵynda, bala tárbıesine ómirlik tájirıbe men meıirim-mahabbat, hakim Abaıdyń sózimen aıtsaq, «jyly júrek, nurly aqyl» kerek ekeni anyq. Onsyz berilgen tárbıe álsiz hám jetkiliksiz bolmaq.
Sol úshin de bizdiń halqymyz ǵasyrlar boıy óz dástúrinen aınymaı, bala tárbıesi ult bolashaǵyn qalyptastyratyn eń mańyzdy mindetterdiń biri degen túsinikte boldy. Kóptegen uly tulǵa óz ómirlik tájirıbeleri men danalyqtaryn bala tárbıesine arnap, osy baǵytta mańyzdy oılar qaldyrdy. Olardyń ómir joly men ustanymdary bizge balaǵa tek bilim men tártip úıretip qana qoımaı, onyń rýhanı, moraldyq qasıetterin de damytý qajet ekenin túsindirdi.
Álemniń ekinshi ustazy atanǵan ál-Farabı tárbıe men bilimniń úılesimdiligi haqynda jáne onyń róli týraly «Tárbıesiz berilgen bilim – adamzattyń qas jaýy» degeni bárimizdiń esimizde. Onyń oıynsha, balaǵa bilim berýde ony tárbıe negizderimen ushtastyrý kerek. Tek bilimdi ǵana emes, adamgershilik, izgilik, jaýapkershilik qasıetterin boıyna sińirgen adam ǵana qoǵamǵa paıdasyn tıgizedi. Ál-Farabıdiń bul pikiri bala tárbıesinde aqyl men júrektiń qatar qalyptasýynda ákeniń róli zor ekenin kórsetedi.
Al hakim Abaı «Adamnyń jaqsysy – adamǵa súıispenshilikpen qaraıtyny» dep, tárbıeniń basty maqsaty – balany adamgershilik pen eńbekqorlyqqa tárbıeleý ekenin jetkizedi. Munda dala danyshpanynyń oıynsha, bala ata-anadan kórgenin qaıtalaıdy degen uǵym jatyr. Eger «zamanyna saı adamy» degendi alǵa tartar bolsaq, qazirgi balalarǵa ákeniń qushaǵy, meıirimi, mahabbaty, jyly sózi men shabyty, tipti qas-qabaǵy qajet ekenin ańdaımyz. Lev Tolstoı bala tárbıesinde mahabbattyń jáne senimniń erekshe oryn alatynyn jazady. Ol balalardy óz pikirin ashyq aıtýǵa jáne jaýapkershilikti óz moınyna alýǵa baýlýdy usynǵan. Tolstoıdyń pedagogıkalyq kózqarasy boıynsha, bala tárbıesinde urys-kerispen emes, mahabbat pen meıirim arqyly tárbıeleý tıimdi. Balaǵa onyń qundylyǵyn sezindirý, oǵan senim artý – onyń bolashaqta ózine senimdi, jaýapty tulǵa bolyp qalyptasýyna yqpal etedi.
Álemdi ózgertken ǵalymnyń biri Tomas Edıson bala tárbıesinde óz qatelikterinen sabaq alýdyń mańyzyn erekshe atap ótken. Ol óz anasynyń onyń qatelikterin synaýdyń ornyna, árdaıym qoldaý kórsetip, jańa nárseni úırenýge yntalandyrǵanyn eske alady. Edısonnyń bul kózqarasy balany ár qatelik úshin jazalaý emes, ony tájirıbe retinde qabyldaýǵa baýlýdyń bala tárbıelep otyrǵan ata-ana úshin qajetti ekenin túsindiredi. О́ıtkeni qatelikterden sabaq alý arqyly bala ómirlik mańyzdy daǵdylardy meńgeredi. Bárimiz biletin úndi kósemi Mahatma Gandı ákeniń bala tárbıesindegi mańyzy týraly aıta kelip, ákeniń óz balasyna úlgi kórsetýdiń tárbıeniń eń myqty ádisi ekenin alǵa tartady. Osyndaıda oıymyzǵa qazaqtyń «áke kórgen oq jonar» degen danalyǵy túsedi. Mahatma Gandı «Sen óziń kórgiń keletin ózgeristiń úlgisine aınal» degen qanatty sózimen-aq óziniń ómirlik tájirıbesin qorytyndylaıdy. Paıymdasaq, onyń pikirinde asqar taý ákeler balalaryn ádilettilik, qarapaıymdylyq jáne meıirimdilikke tárbıeleýde óz minez-qulqymen úlgi bolýǵa úndeıdi.
Biz mysal keltirgen uly tulǵalardyń bala tárbıesine qatysty aıtqan oılary ǵasyrlar boıy jınaqtalǵan ómirlik tájirıbe men danalyqtyń jemisi. Tárbıe barysynda tek bilim berý ǵana emes, sonymen qatar rýhanı qundylyqtardy qalyptastyrý, balanyń jeke tulǵa bolyp jetilýine jaǵdaı jasaý óte mańyzdy ekenin búgingi qoǵamdyq jaǵdaılar sezindirip otyr.
Qazirgi balalardyń minez-qulqy, qyzyǵýshylyǵy, tártibi, armany men muraty, kúndelikti ómiri burynǵy zamanǵa múlde uqsamaıdy. Tehnokrattyq qoǵamda ósken balanyń ómirine tehnıkalar aralasty. Biz qazir balalardyń balalyq shaǵyn, qorshaǵan ortamen baılanysyn, rýhanı qundylyqtarǵa degen umtylysyn joǵaltyp aldyq. Al osyndaı qoǵamda bala tárbıesi tipten qıyndap barady.
Ásirese ul bala úshin áke beınesi naǵyz azamattyń úlgisi men ómirlik ustazy bolmaq. Bala bireýden jábir kórse nemese qınalsa «ákeme aıtamyn» degeni sonyń dáleli. Ol úshin ákesinen bıik, ákesinen myqty eshkim joq. Endigi bizdiń mindetimiz – áke retinde balalarymyzdy jaýapkershilikke, tártipke, eńbeksúıgishtikke baýlý. Ul bala otbasyndaǵy ákeniń is-áreketin, sózi men qarym-qatynasyn baqylaý arqyly ómirlik qundylyqtardy úırenedi. Mysaly, ákeniń kúndelikti eńbegi, otbasy múshelerine degen qarym-qatynasy, sabyrlyǵy men tabandylyǵy balanyń boıyna kóshedi, sińedi.
Psıhologterdiń aıtýynsha, ákesimen jaqyn qarym-qatynasta ósken bala senimdi ári batyl bolyp ósedi. Ol ózine júktelgen mindetterdi atqarýda erkin qımyldap, durys sheshim qabyldaýǵa qabiletti keledi. Osy oraıda biz áke tárbıesiniń rýhanı negizderi týraly da toqtala ketpekpiz. Ulttyq dástúrlerdi qurmetteý, adaldyq, shynshyldyq jáne jaqyndaryna qamqorlyq kórsetý – munyń bári áke arqyly balaǵa beriletin qundylyqtar. Mysaly, ertede áke balasyna «tórt qubylań teń bolsyn», «elge qyzmet et» degen sııaqty ósıetter arqyly onyń azamattyq paryzyn túsindirgen. Bul týraly mysaldar jeterlik. Abylaı hannyń tulǵa bolyp qalyptasýyna ákesi Kórkem Ýálıdiń tárbıesi úlken áser etti. Kórkem Ýálı ulyn jastaıynan el basqarý, ádildik jáne jaýapkershilik qasıetterine baýlyǵan. Jas Abylaı ákesiniń ónegesin alyp, batyrlyǵymen, aqyldylyǵymen eldiń yqylasyna bólendi. Bul Abylaıdyń búkil qazaq halqynyń hany bolýyna negiz boldy. Abaıdyń danalyqqa toly ómir jolynda ákesi Qunanbaıdyń orny erekshe. Qunanbaı qajy – óz dáýirinde ádildigimen, kóregendigimen tanylǵan tulǵa. Ol balasyna tereń bilim alý, ádil bolý jáne halyqtyń muń-muqtajyna qulaq asý sııaqty qasıetterdi sińirgeni belgili. Abaıdyń oıshyl ári ádil bolyp qalyptasýyna Qunanbaıdyń qatal tártibi men ónegeli tárbıesi áser etti. Qunanbaı ulynyń tek óz otbasyna emes, búkil qazaq eline qyzmet etýin maqsat tutty. Nátıjesi oıdaǵydaı bolǵany shyndyq.
Áke tárbıesiniń zamanaýı talaptary búginde qoǵamda áke tárbıesine qatysty kózqarastar ózgerip keledi. Ákeler burynǵydaı tek asyraýshy rólinde qalyp qoımaı, balanyń kúndelikti ómirine belsene aralasýy kerek. Osy týraly kózqarasyn bilý úshin, «Tárbıe tanymdary» kitabynyń avtory, bala tárbıesi týraly sarapshy Orazbek Saparhandy sózge tarttyq. «Búgingi balanyń ómirinde áke bar ma? Bolsa, bala tárbıesine yqpaly qanshalyq? Bul bala tárbıesiniń sapasyn sheshetin eleýli suraqtar. Sebebi ákeniń yqpaly bolmaǵan tárbıe jumysy aqsaq, qanaty qaıyrylǵan qus sııaqty shoqalaqtap, jer baýyrlap qalady. Tárbıe jumysy keshendi, aýqymdy is bolǵandyqtan, tek baǵyp-qaǵýmen, ekonomıkalyq turǵyda qamtamasyz etýmen ákeniń mindeti bitpeıdi. О́kinishke qaraı, bizde ákeniń de mindetin anasy qosa atqaryp júretin jaıttar bar. Ana – bala tárbıesindegi mańyzdy tulǵa. Alaıda qanshalyqty degdar, qanshalyqty bilimdi, ónegeli bolsa da ákeniń ornyn ana eshqashan basa alamaıdy. Búginde balany mektepke aparý, úı tapsyrmasyn qadaǵalaý, qosymshaǵa berý sııaqty birqatar jumystarymen qosa, tárbıe jumysynyń barlyq jaýapkershiligin ananyń moınyna artyp qoıatyn jaǵdaılar bar. Tipti qaı balasy qaı synypta bilim alatynyn bilmeıtin ákelerdi, tárbıeden aqaý shyqsa, «ne qarap otyrsyń?» dep jubaıynan suraıtyn otaǵasylardy kórip tańǵaldym. Bala tárbıesinde ákeniń mundaı salǵyrttyq, nemquraıdylyq tanytýy, jaýapkershilikten qashýy durys emes. Ákeniń bolmystyq mańyzy. Maqalda aıtylatyn «áke – asqar taý» uǵymy úlken mánge ıe. Bala tárbıesinde ákeniń taýdaı bıik bolmysy, keń minezi, saf aýasyndaı taza júregi, «bulaq» pen «quraqtan» alasarmaıtyn asyl qasıeti erekshe ról oınaıdy. Áke balany belgili tulǵalyq qasıetke baýlıdy. Bir baıqaǵanym, ákeler ózara, qazirgi ul balalardyń qyz minezdiligin jıi synaıdy. Bul qoǵamdyq tendensııanyń astarynda ákelerdiń tárbıe isinde óz rólin tolyq atqarmaýy jatyr. Turmystyq qajettiligi, ıntellektýaldyq járdemdi bylaı qoıǵanda, mekteptegi is-sharalardyń ózinde ákelerdi óte sırek kóremiz. Barlyq jerde mańyzdy, járdemshi, syrtqy kórinistegi qamqorshy tulǵa anasy. Mundaıda uldar qyz minezdi bolmaı ne bolady? Bul turǵydan ákeniń bala ómirinde óz rólin ashyq oryndaýy, kóz aldynda bolýy, bastamashy tulǵa ekenin kórsetýi asa qajet dúnıe. Ana beretin minez bar da, ákeden darıtyn minez bar. Anadan juǵatyn iskerlik bolǵany sııaqty ákeden kóretin iskerlik bar. Sol sııaqty ákeniń balaǵa beretin tulǵalyq qasıet, ıntellektýaldyq deńgeı, psıhıkalyq kúıdi basqa adam bere almaıdy. Árbir áke osyny eskerip, bala tárbıesin ulttyq másele retinde qarap, bir jaǵynda ózi júrip qol salyp kirispese tárbıe jumysy tolyq bolmaıdy».
Áke tárbıesi – balanyń ómirlik baǵyt-baǵdaryn aıqyndaıtyn mańyzdy faktor. Ákeniń sózi men isi, meıirimi men talapshyldyǵy balanyń tulǵa retinde qalyptasýyna negiz bolady. Qazaq halqynda «Áke kórgen oq jonar» degen maqal bar. Bul sóz balasynyń ómirlik tájirıbesi men qundylyqtardy ákesiniń úlgisi arqyly úırenetinin dáleldeıdi. Áke atustaryna tek tártip pen jaýapkershilik úıretip qana qoımaı, oǵan súıispenshilik pen meıirim kórsetýdi de umytpaýy tıis. Osylaısha, áke balaǵa ómirlik joldama berip, onyń myqty, senimdi ári rýhanı baı tulǵa bolyp ósýine yqpal eteri anyq.
Al qazirgi kezde biz áke tárbıesiniń álsireýi týraly jıi oılanýǵa jáne onyń zardaptaryn uǵynýǵa májbúr bolyp otyrmyz. Áke ómirindegi jumysbastylyq, otbasy qurylymyndaǵy ózgerister nemese áke men bala arasyndaǵy qarym-qatynastyń jetispeýshiligi joǵarydaǵy sózimizge dálel. «Kez kelgen otbasyndaǵy bala negizinen ákege qarap ósedi. Sebebi bala úshin eń myqty, eń ádil, eń bilimdi adam, ol – ákesi. Er bala ákesiniń úıdegi, túzdegi ár qylyǵyn, istegen isin qaıtalap júrip eseıedi. Qyz bala da boıjetkesin dál óziniń ákesi sekildi jigitke jolyqqysy keletini bar. Bul ár otbasyndaǵy ákeniń róli qanshalyqty mańyzdy ekenin ańǵartsa kerek. Qazir, ókinishke qaraı, bizdiń qoǵamda tolyq emes otbasylar kóbeıdi. Oǵan kóp jaǵdaıda áıeldi kinálap jatamyz. Biraq taıaqtyń eki ushy bolatynyn da umytpaýymyz kerek. Otbasyndaǵy jaýapkershilikti óz moınyna ala almaıtyn jigitterdi de aqtaýǵa bolmaıdy. Qazir jastardyń kóbi qumarlyqty ǵashyqtyq dep oılap otbasyn qurady da, qumarlyǵy basylǵan soń ajyrasyp ketedi. Mundaı jaǵdaıda eki ortada tiri jetim bolyp qalǵan balaǵa áke jaýapty bolý kerek edi. Biraq bizdiń jaǵdaıda bul kerisinshe. Ákeler bar jaýapkershilikten basyn arashalap, balasynan bezip kete beredi. Osydan keıin tárbıesi nashar, úlkendi tyńdamaıtyn, aıtqanǵa kónbeıtin balalar óseri anyq. Sebebi ol balada ózine úlgi tutatyn, elikteıtin tulǵa bolǵan joq. Sondyqtan árbir áke óz mindetin, urpaq aldyndaǵy jaýapkershiligin umytpaý kerek», deıdi bes bala tárbıelep otyrǵan aqyn Oljas Sándibek. Ákeniń qoldaýy men úlgisi balanyń ómirinde mańyzdy ról atqaryp, ony tolyqqandy ózine senimdi tulǵa retinde qalyptastyrady. «Áke – asqar taý» degen maqal balanyń ómirinde ákeniń mańyzyn aıqyn kórsetedi. Áke tek tárbıeshi ǵana emes, balanyń ómirlik ustazy, jol kórsetýshisi jáne tiregi. Áke tárbıesiniń kúsheıýi – bolashaq urpaqtyń jarqyn kepili.
Jańa tehnologııalardyń bala tárbıesine áseri týraly aıtpaý da múmkin emes. Qazirgi zaman – jańa tehnologııalardyń damyp, kúndelikti ómirimizge enýimen erekshelenedi. Bala tárbıesinde de bul ózgerister aralasyp ketti. Smartfondar, ınternet, áleýmettik jeliler jáne bilim berý platformalary tárbıe úderisine oń jáne teris áserin tıgizip jatqany anyq. Endigi jerde biz tehnologııalardy tárbıe quraly retinde paıdalanyp, balaǵa bilim men tártipti qatar sińire alatyn qoǵam múshesinen bolýǵa qulshynys tanytsaq ıgi edi. Tehnologııalardy durys qoldaný arqyly biz balany tek zaman aǵymyna beıimdep qana qoımaı, ony tolyqqandy tulǵa retinde qalyptastyra alamyz. Al bul rette de ákeniń róli óte mańyzdy. Qoryta aıtqanda, áke – ákelik, ana – analyq rólin atqarsa, bala bosyp qaıda barar?
