Kaýrı monshaǵyn bilesiz be?

Kaýrı mon­shaq­tary – ejelgi jer­leý oryndarynan jıi tabylatyn erekshe artefaktilerdiń biri. Kaýrı ulýynyń qabyrshaǵynan jasalǵan monshaqtar ásirese Úndi muhıtynda kóp kezdesedi eken. Al Berel men Shi­liktige saýda joldary arqyly jetkizilgen dep topshylaıdy ǵalymdar. Demek saýda-sattyq er­te ǵasyrlarda-aq da­mı bastaǵan. Saýda de­mek­shi, áýelde kaýrı qabyr­shaqtaryn adamdar tıyn retinde qoldanǵan. Ásirese Afrıka, Azııa, jáne Tynyq muhıt aral­darynda kaýrı qabyr­shaqtaryn qandaı da zat satyp alýǵa jumsaǵan. О́ıt­keni onyń pishini erekshe, jarqyrap tu­rady. Sondaı-aq uzaq ýa­qyt boıy búlinbeı saq­talady. Qytaıda kaý­rı qabyrshaqtary eń kóne aqsha retinde paıdalanylyp, keıinirek solardyń úlgisi boıynsha alǵashqy metall tıyndar jasalǵan.

Joǵaryda aıtqandaı, bul artefaktiler Uly Jibek joly syndy saý­da soqpaqtarynyń bol­ǵanyn dáleldeıdi. Ýaqyt óte qabyqtar aqsha aınalymynan shyǵyp, qundy áshekeı retinde paıdalanylǵan. Jerleý rásimderinde bále-ja­ladan qorǵaıtyn sımvol retinde adammen bir­ge jer­lep otyrǵan. Olar kóbinese saq, ǵun, túr­ki dáýir­leriniń jerleý oryn­dary men qo­nys­ta­rynan shyǵady. Kaýrıdiń mádenı-rýhanı mańyzǵa ıe bolǵanyn da kórsetedi.

Erekshe jádigerler Be­rel men Shilikti ǵana emes, Tańbaly men Esik qor­­­ǵan­dary syndy tarıhı oryn­­dardan da tabylǵan. Álemdik zertteýlerge qa­ra­­saq, ejelgi Egıpet pen Qy­­­­taıda da, Afrıkada da kaý­­rı monshaqtaryn jer­leý rá­sim­­derinde qoldan­ǵan.

Shyǵys Qazaqstan oblysy