Elimizdiń údemeli ındýstrııalyq-ınnovasııalyq baǵdarlamasy aıasynda Aqtóbe óńirinde paıdalanýǵa beriletin jobalar oblys ákimdiginiń qatań baqylaýyna alynyp, olardy júzege asyrýdyń ár sáti jiti qadaǵalanýda.Sonyń aıqyn aıǵaǵy retinde osy baǵdarlama aıasynda ústimizdegi jyly iske qosylatyn jobalardy merziminde júzege asyrý maqsatynda oblysty údemeli ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damytý jónindegi úılestirý keńesi osy kezge deıin segiz otyrysyn ótkizdi. Bul el jáne Elbasy aldyndaǵy jaýapkershilikti seziný, sóz ben istiń arasynda alshaqtyqtyń bolmaýyna degen ustanymnyń kórinisi bolsa kerek. Iаǵnı, osy baǵytta mejelengen bıikten kórinýdiń sharýalaryn úılestire júrgizýdiń, jobalardy júzege asyrý barysynda kezdesken ózekti máselelerdi ortaq oılasyp sheshýdiń qadamdary dep baǵalaý oryndy bolmaq. Osyndaı keńesip pishken istiń nátıjesi de kórine bastady. Josparlanǵan jobalardy ǵana júzege asyryp qoımaı, bolashaǵy úmitti jańa jobalardy Qazaqstandy ındýstrııalandyrý kartasyna engizýdiń múmkindikteri aıqyndala tústi.
Búgingi tańda Aqtóbe oblysyn ındýstrııalandyrýdyń óńirlik kartasy sheńberinde jalpy quny 8,7 mıllıard AQSh dollary bolatyn 100-den astam joba júzege asyrylýda. Bul nysandar paıdalanýǵa berilgende 21,7 myń jańa jumys orny ashylady. Al bıyldyń ózinde oblysty údemeli ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damytý aıasynda jalpy quny 113,3 mıllıard teńge turatyn 24 jobany iske qosý kózdelýde. Bul jańadan 2 myń adamdy jumyspen qamtamasyz etýge múmkindik beredi. Sonyń teń jartysy ústimizdegi jylǵy alǵashqy jartyjyldyqta paıdalanýǵa berilýi tıis bolatyn. 55,8 mıllıard teńge ınvestısııa salynǵan on eki nysannyń tórteýi qazirdiń ózinde paıdalanýǵa berilip, jumys istep tur. Qalǵandary da búgin-erteń iske qosylmaqshy. Jyl aıaǵyna deıin taǵy da on eki joba júzege asyrylyp, 57,5 mıllıard teńge ınvestısııa ıgerilmek. Oblys ákimi Eleýsin Saǵyndyqovtyń basshylyǵymen ótken oblysty ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damytý jónindegi óńirlik úılestirý keńesiniń kezekti otyrysynda josparly jobalardyń júzege asyrylý barysy taǵy bir pysyqtaldy. Qaı jobanyń qanshalyqty deńgeıde atqarylyp jatqany qatań suraldy, kezinde úkimettik komıssııa anyqtaǵan kemshilikterdi joıý joldary anyqtaldy, oblystyń tıisti oryndaryna bul nysandardy merziminde iske qosýǵa kedergi keltirmeı, qaıta olardaǵy sharýanyń tap-tuınaqtaı jınaqy bolýyna belsendi atsalysý tapsyryldy. Bıyl oblysta jalpy quny 65,9 mıllıard teńge bolatyn taǵy da eki joba bastalyp, 842 jumys orny ashylmaq. Jalpy, oblystaǵy jobalardyń qaı-qaısysy da merziminde iske qosylatynyna úılestirý keńesiniń otyrysyna qatysqandardyń senimi mol. Qazir jobalardy qarjylandyrý, jer telimderin bólý aıaqtalǵan, qurylys-qurastyrý jumystaryn júrgizýge ruqsat berilgen, memlekettik saraptamadan ótken, ınjenerlik ınfraqurylym júrgizilgen. Jıynda ınvestısııalyq jobalardy júzege asyrýshylar men memlekettik organdar basshylaryna bastalǵan isterin merziminde sapaly aıaqtaý mindetteldi.
Sodan keıin Qazaqstandy ındýstrııalandyrý kartasyna engi-zýge usynylatyn jańa jobalar qaraldy. Aldymen “Sunkar Resources” JShS -niń Shılisaı fosforıt ken ornynan kúrdeli mıneraldy tyńaıtqysh óndiretin hımııa kombınatynyń tanystyrylymy boldy. Bul kásiporyn týraly “Sunkar Resources” JShS jobalyq tobynyń basshysy Ánýar Boranbaev habarlama jasady. Munda dıammonıı jáne monoammonıı fosfat tyńaıtqyshtary shyǵarylady dep kútilýde. Oǵan shıkizatty osy seriktestiktiń enshiles kásiporny “Temir Servıs JShS jetkizedi. Ken ornyndaǵy shıkizat kólemi 800 mln. tonna quraıdy. Ken qory elý jylǵa jetedi. Kombınat eki kezekte paıdalanýǵa beriledi.Tolyq qýatynda jumys istegende kásiporyn jylyna 1,7 mln. tonna mıneraldy tyńaıtqysh óndiredi. Bul jobany tolyq iske qosýǵa 600 mln. AQSh dollary kóleminde ınvestısııa salynady. Bul qarjynyń teń jartysyn ınvestordyń ózi, al ekinshi bóligin halyqaralyq jáne jeke qarjy ınstıtýttarynan nesıege alý kózdelýde. Onyń tıimdiligi – toǵyz joldyń toraby Qandyaǵash qalasynan nebári 20 shaqyrym qashyqtyqta ornalasqandyǵy. Munda 40 myń adam turady, jumysshy kadrlaryn tartýǵa yńǵaıly. Sondaı-aq, elektr jáne magıstraldy gaz jelileri jaqyn. №315 razezden temir jol tartý da arzanǵa túsedi. Barlyq ınfraqurylymdardy júrgizýge qolaıly jerge ornalasqan, kásiporyn iske qosylǵanda 2 myń jumys orny ashylady. Sondaı-aq, munda krıstaldy kúkirt óndirýdi jolǵa qoıýǵa bolady eken. Jalpy, osynda óndirilgen fosfor mıneraldy tyńaıtqyshtarynyń 60 paıyzy Ýkraınaǵa, Reseıge, Qytaıǵa jáne Úndistanǵa eksportqa shyǵarylady dep eseptelýde.
Benqala mys ken ornyn ıgerý jobasynyń da bolashaǵy zor. Osy jerde katodty mys óndirý kesheni qurylysyn salýǵa múddeli bolyp otyrǵan “KazCopper” JShS-niń basqarýshy dırektory R.Dúsipovtiń aıtýynsha, bul ken orny elimizdegi Qońyrat, Aqtoǵaı, Aıdarly, Kóksaı sııaqty iri kenishtermen teńdes keledi. Ken quramyndaǵy mys 0,4-0,42 paıyz bolady. Ken ornyndaǵy mystyń qory 2 mln. tonna quraıdy eken. Sondaı-aq halkozındik kenniń qory 200 myń tonnaǵa jetedi. Mystan basqa qosymsha altyn, kúmis, molıbden alý múmkindigi bar kórinedi. Kásiporyn oryn tebetin jerden 6 shaqyrymnan qatty jamylǵyly tas jol, osynshama qashyqtyqtan Hromtaý-Altynsarın temir joly ótedi, razezd jáne jolaýshylar stansasy bar. Ártúrli qýattaǵy elektr jelilerin tartýdyń da múmkindigi mol. Qory mol jer asty sý kózi de bar. 2010-2011 jyldary ken ornyn arshý, ınfraqurylym nysandaryn salý jumystaryn aıaqtap, 7 myń tonnaǵa deıin katodty mys óndirýge jetý, al 2012 jyly kásiporynnyń ekinshi kezegin iske qosyp, fabrıkany tehnologııalyq qoldaý arqyly mys óndirý qýatyn 20 myń tonnaǵa deıin arttyrý kózdelýde. Mys óndirýde sheteldik “SX-EW” tehnologııasy qoldanylatyn bolady. Jobanyń jalpy quny 50 mln. AQSh dollaryn quraıdy. Qazirgi tańda 10 mln. AQSh dollary ıgerildi. Ústimizdegi jyldyń aıaǵyna deıin ol 16 mln. dollarǵa jetedi. Qazirdiń ózinde jer asty qazba baılyǵyn paıdalaný kelisim-shartyna sáıkes áleýmettik baǵdarlamalar júzege asyrylýda. Elektr jelileri tartylyp, taý-ken tehnıkalary satyp alyndy. Kásiporyndy iske qosýǵa qajetti qujattardy alýǵa baılanysty biraz sharýalar tyndyrylypty. Joba ekologııalyq qaýipsiz, jalpy bul kásiporyn elimizdegi biregeı mys óndirý kesheni bolmaq.
Elimizdiń ındýstrııalandyrý kartasyna engizýge usynylǵaly otyrǵan úshinshi joba jyldyq qýaty 10 mln. dana ınfýzıondyq tútik shyǵaratyn zaýyt. “Veles Aktobe” JShS kommersııalyq dırektory Erkin Ámirhannyń málimdeýinshe, qosymsha qondyrǵylar ornatý arqyly óndiris qýatyn budan da arttyrýǵa bolady. Sondaı-aq, basqa tútiktermen jalǵaıtyn 2 mln. dana adapterler shyǵarýǵa da múmkindik bar. Jobanyń jalpy quny 290 mln. teńge turady. Onyń 170 mln. teńgesine óndiristik qondyrǵylar, 65 mln. teńgesine polımer shıkizaty satyp alynady, qalǵany óndiristik ǵımarattar salýǵa, kólik-logıstıkalyq shyǵyndarǵa jumsalady. Salynatyn ınvestı-sııanyń 75 paıyzǵa nesıe, al, qalǵan 25 paıyzy ınvestordyń óz qarjysy. Zaýyt óndirgen ónimniń 90 paıyzy, ıaǵnı 9 mln. dana ınfýzıondyq tútik memlekettik satyp alý jelisi boıynsha ótkiziledi, al qalǵan 1 mln. danasy elimizdiń jáne Reseıdiń shekaralas aımaqtarynyń dárihanalary arqyly satylady. Qazir zaýyt qurylysynda 40 adam eńbek etýde, kásiporyn iske qosylǵanda osynshama jumys orny ashylady.
Oblysta josparlanǵan jobalardy merziminde iske qosýdyń barlyq múmkindikteri qarastyrylýda. Sondaı-aq, olardyń qataryn jańa tıimdi jobalarmen tolyqtyrý da qanattas júrgizilýde. Munyń ózi óńirdiń ekonomıkalyq damýyn qamtamasyz etip qana qoımaı, áleýmettik áleýetin arttyrýyna berik negiz qalap otyr.
Satybaldy SÁÝIRBAI, Aqtóbe oblysy.
SANKT-PETERBÝRG FORÝMYNA QATYSTY
Jaqynda “Samuryq-Qazyna” ulttyq ál-aýqat qory” AQ-tyń basqarma tóraǵasy Qaırat Kelimbetov Peterbýrgte ótken halyqaralyq ekonomıkalyq forýmǵa qatysty. Bıylǵy forým “Jahandyq ekonomıka: qaıta jandanýdy basqarý”, “Reseı: búgin jáne erteń. Bolashaqqa kózqaras” atty taqyryptar aıasynda ótti.
Bıylǵy Peterbýrg halyqaralyq ekonomıkalyq forýmyna jınalǵandardyń qarasy 2 300 adamdy qurady, onyń ishinde 69 sheteldik jáne 74 reseılik kompanııanyń basshylary qatysty. “Samuryq-Qazyna” qorynyń basshysy Qaırat Kelimbetov “Bıznes-suhbat: Reseı-TMD” taqyrybyndaǵy isker dóńgelek ústeldiń jumysyna qatysty. Dóńgelek ústel barysynda aımaqtardyń bıznes-kóshbasshylary kúsheıip kele jatqan básekelestik jaǵdaıynda áriptestikti keńeıtý qajettigi men ınnovasııa jáne jańǵyrtýdy yntalandyrý qajettigin aıtty. Qaırat Kelimbetov eki el basshylarynyń Kedendik odaq pen birtutas ekonomıkalyq keńistikti qurýda atqarǵan jumystary birinshi kezekte bıznestiń damýyna jaǵdaı jasaýǵa, onyń básekege qabilettiligin kóterýge baǵyttalǵandyǵyn atap ótti. “Integrasııalyq áriptestikte mańyzdy ról atqaryp otyrǵan Eýrazııalyq damý bankin alǵash qurǵan Reseı men Qazaqstan boldy. 10 mlrd. dollarǵa teń aktıvi bar daǵdarysqa qarsy qor qurý ıdeıasy qıyn kezeńde júzege asty, ıntegrasııalyq úderisti jedeldetti. О́ıtkeni, daǵdarysqa birigip qarsy turý biz úshin mańyzdy bolatyn”, dedi ol.
Kelesi kúni Q.Kelimbetov “Táýelsiz qorlar: “jahandyq táýekeldilik pen múmkindikter” taqyrybynda ótken pikirtalas otyrysyna qatysty. Pikirtalasqa qatysýshylar arasynda Sıngapýrdyń burynǵy Prezıdenti jáne GIC tóraǵasy Lı Kýan Iý, “Citigroup” atqarýshy bas dırektory Vıkram Pandıt, Temasek Holdings-tiń álemdik rynoktar boıynsha joǵarǵy atqarýshy dırektory Maıkl Dı, China Investment Sorporation basqarýshy bas dırektory jáne tóraǵasy Loý Szıveı bar. Olar bolashaqta kapıtaldy bólý baǵdarlamasyna ekonomıkalyq quldyraýdyń tıgizgen áseri, sondaı-aq jaqyn jyldarda qarjy salýdaǵy basym baǵyttar men ınvestısııalyq múmkindikter jóninde pikir almasty.
Venera TÚGELBAI.
ÚSh ALYP KÚSh BIRIKTIRDI
Eskendir Ertaı, jýrnalıst.
“Qazaqstan temir joly” UK” AQ, “Alstom” jáne “Transmashholdıng” kompanııalary Qazaqstan elordasy Astanada birlesken elektrovoz qurastyrý kásipornyn qurý jónindegi kelisimge keldi. Mundaı mańyzdy kelisimge jýyqta Sankt-Peterbýrgte ótkizilgen halyqaralyq ekonomıkalyq sammıt aıasynda “QTJ” UK” AQ prezıdenti Asqar Mamın, “Transmashholdıng” JAQ jetekshisi Andreı Bokarev, “Alstom” kompanııasynyń Bas dırektory Patrık Kron arasyndaǵy kezdesý kezinde qol jetkizilgen edi. Qujatqa qol qoıý rásimine Fransııa prezıdenti Nıkolıa Sarkozı men Reseı prezıdenti Dmıtrıı Medvedev qatysty.
Osylaısha, 2010 jylǵy maýsymnyń 3-inde Almatydaǵy ınvestısııalyq sammıtten bastaý alǵan elimizdegi elektrovoz óndirisin qolǵa alý jónindegi memorandým endi naqty kelisimmen bekidi.
Jańadan qurylatyn elektrovoz zaýyty Reseıdiń “Transmashholdıng” jáne fransýzdyń “Alstom” kompanııalarynyń tehnologııasy bazasyndaǵy bólshekterden jasalady. Olardy qurastyratyn óndiris orny túpkilikti Qazaqstanda ornalasyp qana qoımaı, bolashaqta el menshigine kóshetin bolady.
Birlesken kásiporyn ónimi bekitilgen kópjaqty kelisim boıynsha qazaqstandyq naryqty qamtamasyz etedi. Birte-birte basqa da kórshiles memleketterdiń aýmaǵyna da shyǵarylady. Joba Fransııa Úkimetiniń qarjylyq kepildigimen júzege asyrylady.
“Qazaqstan temir joly” UK” AQ Qazaqstan ekonomıkasyn ártaraptandyrýǵa yqpal etetin ındýstrııalyq-ınnovasııalyq baǵyttaǵy basqa da birqatar jobalardy josparlap, júzege asyryp keledi. Sonyń biri – Astanada magıstraldik teplovozdardy qurastyrý zaýytynyń iske qosylyp, qazirgi kúni tolyq qýatynda jumys isteı bastaýy. Sonymen qatar, alyn ala jasalynǵan kelisimge sáıkes “Qazaqstan temir joly” UK” AQ paıdalanýy úshin Petropavldaǵy “ZIKSTO” zaýyty astyq tıeý vagondary men basqa da jyljymaly qozǵalys quraldaryn daıyndaýǵa kiristi.
BALYQ TA – ELDIŃ BAILYǴY
Tabıǵatpen ejelden til tabysqan qazaq jan-janýarlardyń urpaq kóbeıtip, ósý kezeńin “Bir jyldyń bir aıy bar kiris bolar, qalǵany ótti-ketti shyǵys bolar”, dep joǵary baǵalap, jaýapkershilikpen qaraǵan.
Sýda ósip-ónetin, eń taza, pák-jándik bolyp sanalatyn balyqtardyń bizdiń Jambyl oblysynda kóbeıip, ýyldyryq shashar kezi, negizi kóktem aıy bolyp sanalady. Oblys deńgeıinde bul sharaǵa aıyryqsha mán beriledi. Bıyl 2010 jylǵy balyqtardyń ýyldyryq shashý kezeńi, Jambyl oblysy ákimdigi bekitken is-sharalardy oryndaý maqsatynda, Shý-Talas oblysaralyq basseındik balyq sharýashylyǵy ınspeksııasynyń 2010 jylǵy 22 sáýirdegi NO5-16/63 buıryǵymen 2010 jyldyń 25 sáýiri men 31 mamyr aralyǵy bolyp belgilendi. Atalǵan merzimde oblystyń sý aıdyndary, ózender, arnalar, kólder, toǵaılar, sý qoımalarynda balyq aýlaýǵa tyıym salynǵan. Tártip buzǵandar qatań jazalanady.
Jambyl oblystyq tabıǵı resýrstar jáne tabıǵatty paıdalanýdy retteý basqarmasy osy mańyzdy sharany utymdy iske asyrý maqsatynda, oblystyq ishki ister bólimimen birlesken arnaıy is-jospar bekitip, sý aıdyndaryndaǵy balyq ýyldyryǵyn qorǵaýdy kúsheıtý úshin basqarmanyń arnaıy kúzet toby men orman jáne janýarlar dúnıesi qorǵaý jónindegi memlekettik mekemelerinen birneshe shuǵyl toptar qurylyp, qyzmet atqarýda. El arasynda, mektep, aýylda “Balyq-Eldiń baılyǵy” atty, arnaıy kezdesý, sabaqtar júrgizilip, paraqshalar taratylyp, brakonerlermen kúres júrgizilip jatyr.
Biraq, bir ókinishtisi sol, “Aýrýyn jasyrǵan óledi” dep aıtpasqa taǵy bolmas. Beıbaqdalamen shektesetin shóldi aımaqtyń jany Shý ózeniniń sýy. Shý ózeniniń sýy toqtasa ondaǵy ań-qus japa shegip, balyq ýyldyryǵynyń ósýine nuqsan keledi. Jyl saıyn qansha ótingenimizben, Shý ózeniniń “qulaǵyn ustaǵandar” bizdiń ótinishimizge birneshe jyl boıy qulaq aspaı keledi. Bıyl da asa mańyzdy kezeń, balyq ýyldyryǵyn qorǵaý, ıaǵnı bar balyq ýyldyryq shashyp, kóbeıe bastaǵan kezinde, mamyr aıynyń 10-y kúni “qojaıyndar” Shý ózenin tas bekitti. Shý qoınaýy sýsyz, ózen aǵysyn toqtatty. Mundaıda balyqtar da ýyldyryq shashýyn kilt toqtatady, tipti, shashqan ýyldyryǵynyń ózin qaıta jutyp, balyq ataýly joǵary aýa bastaıdy. Ár balyqtyń 1 mln.-ǵa deıin ýyldyryq shashatynyn oılasaq, tabıǵattyń qansha baılyǵynyń kem oılaýdyń kesirinen joıylyp jatqanyn oılap kórińiz.
Shý ózeni jyl boıy toqtamaı aqsa, eshqandaı qoryqshylarsyz-aq, barlyq jan-janýarlardyń alańsyz ósip, kóbeıeri anyq. Al, “jan-jylýy” sý bolmasa ań-qus azady, jer tozady. Sońǵy jyldary, ne sebep bolǵanyn, kóp ań-qus órisi Betpaqdaladaǵy bulaqtar tartylyp, taýsylýǵa jaqyn, ondaǵy ań-qustyń qınalǵanda túsetin “sýaty” Shý ózeninde sý bolmasa, jándik ataýlynyń japa shegeri haq. 2009 jyly Altynemelde qurǵaqshylyq bolǵanda, qaraquıryqtar aýyp, Shý ózeni saǵasy Moıynqumǵa deıin keldi.
Sondyqtan balyq ta, basqa janýarlar da el baılyǵy ekenin, esten shyǵarylmaı, Qyrǵyz memleketimen ekologııalyq mindet-kelisim júrgizilip, Shý ózeniniń jyl boıy belgili mólsherde aǵyp jatýyn qamtamasyz etýge tıispiz. Qazirgi Qazaq memleketine táýeldi, áli alda bolar qyrǵyzdarmen memleketaralyq kelisim kezinde, tıisti oryndar bul máseleniń tabıǵatqa zııansyz, adamǵa paıdaly, ań-qusqa qamqor bolar oń sheshilýine de kóńil aýdarsa eken dep ótinemiz.
Jalpy, ekologııalyq zańdylyqta, qorshaǵan ortanyń qýaty úshin, aǵatyn ózenderdi múldem baılaýǵa jol berilmeıdi. Muny da talap eter kez jetti dep oılaımyn.
Japar SATYLǴANOV, etnograf, natýralıst-qusbegi, “Andasaı” memlekettik qorǵalymynyń meńgerýshisi.
ORTALYQ MEMLEKETTIK ORGANDARDYŃ INTERNET-SAITTARY
Qazaqstan Respýblıkasynyń Úkimeti www.government.kz Ishki ister mınıstrligi www.mvd.kz Qorǵanys mınıstrligi www.mod.kz Qorshaǵan ortany qorǵaý mınıstrligi www.eco.gov.kz Bilim jáne ǵylym mınıstrligi www.edu.gov.kz Syrtqy ister mınıstrligi www.mfa.kz Densaýlyq saqtaý mınıstrligi www.mz.gov.kz Kólik jáne kommýnıkasııa mınıstrligi www.mtk.gov.kz Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligi www.enbek.gov.kz Qarjy mınıstrligi www.minfin.kz Ekonomıka jáne bıýdjettik josparlaý mınıstrligi www.minplan.kz Ádilet mınıstrligi www.minjust.kz Tótenshe jaǵdaılar mınıstrligi www.emer.kz Mádenıet mınıstrligi www.sana.gov.kz Baılanys jáne aqparat mınıstrligi www.bam.gov.kz Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi www.minagri.kz Ekonomıkalyq damý jáne www.minplan.kz saýda mınıstrligi - Týrızm jáne sport mınıstrligi www.mts.gov.kz Munaı jáne gaz mınıstrligi www.memr.gov.kz Statıstıka agenttigi www.stat.kz Jer resýrstaryn basqarý agenttigi www.auzr.kz
