Sýretti túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
Álbette, Balalar jylyna deıin de, odan keıin de balalardy qoldaıtyn jobalar, bastamalar iske asty. Olardy qorǵaıtyn, qaýipsizdigin qamtamasyz etetin zańdar qabyldandy. Ana men bala saýlyǵyna kóńil bólindi. Degenmen osy san salaly jumystardyń arasynda «Ulttyq qor – balalarǵa» baǵdarlamasynyń jóni bólek. Habardy bala tárbıelep otyrǵan árbir otbasy jyly qabyldady. Balalardyń bolashaǵyna ınvestısııa bolyp quıylatyn qarjy kúni erteń jastardyń oqýyna, turǵyn úı alýyna qoldaý bolady, jarylqaıdy desti. Rasynda, keleshekte joǵary bilim alýǵa ynta-jigeri, bilimi, nıeti bar jastar oqýǵa kelgende otbasylyq jaǵdaıǵa baılanysty tartynyp qalmasa, muny qoǵamnyń, memlekettiń jeńisi dep aıtýǵa bolatyn shyǵar.
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Ulttyq qordyń jyl saıynǵy ınvestısııalyq tabysynyń 50 paıyzyn balalardyń Biryńǵaı jınaqtaýshy zeınetaqy qoryndaǵy arnaýly esepshotyna aýdaryp otyrýdy usyndy. Bul jóninde Prezıdent «Ádiletti memleket. Birtutas ult. Berekeli qoǵam» atty Joldaýynda bylaı dep atap kórsetti:
Infografıkany jasaǵan – Amangeldi Qııas, «EQ»
«Árbir otbasy elimiz paıdalanyp jatqan ulttyq baılyqtyń ıgiligin kórýi kerek. Sondyqtan men jarııalaǵan Balalar jylynyń aıasynda «Ulttyq qor – balalarǵa» atty múlde jańa baǵdarlamany júzege asyrý óte mańyzdy dep sanaımyn. Jınaqtalǵan qarjy balalar kámelet jasyna tolǵannan keıin olardyń baspana nemese bilim alýyna jumsalatyn bolady. Bul qarajat óskeleń urpaqtyń úlken ómirge qadam basýyna múmkindik beredi. Qor, shyn máninde, ulttyq mártebege ıe bolyp, halqymyzdyń ıgiligine qyzmet etedi. Bastamany muqııat ázirleý qajettigin eskere otyryp, jobany 2024 jylǵy 1 qańtardan júzege asyra bastaýdy tapsyramyn».
Araǵa jyl salyp, Memleket basshysy «Qazaqstan Respýblıkasynyń Ulttyq qorynan balalarǵa arnalǵan qarajatty esepteý, tóleý jáne paıdalaný máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zańǵa qol qoıdy. Baǵdarlamanyń artyq-kem tusy kelisip-pishilgen soń, oryndaý merzimi belgilengen mezgilden keshikpedi. Kóp uzamaı Prezıdent Úkimettiń keńeıtilgen otyrysynda Ulttyq qordyń tabysy salystyrmaly túrde ózge elderden áldeqaıda tómen ekenin qaperge saldy. Qasym-Jomart Toqaev Ulttyq bankke Ulttyq qordy basqarýdy jetildirý jóninde usynystardy Úkimetpen birlesip engizýdi tapsyrdy. Sol tusta Ulttyq qordyń kiris kóleminiń jyldyq kórsetkishi keıingi on jylda 1,6%-dy quraǵany belgili boldy. Osy derekti alǵa tartqan Memleket basshysy Q.Toqaev qordy basqarý mindetin atqaratyn organnyń jumysy aıtarlyqtaı tıimdi dep aıtýǵa kelmeıtinin, aldaǵy 7 jylda Ulttyq qordyń aktıvteri 100 mıllıard dollarǵa jetýge tıis ekenin atap ótti. Bul degenińiz aqshany únemdep, tıisinshe kóbirek tabys tabý keregin uqtyrady. Prezıdent pármeninen keıin Ulttyq qordyń ınvestısııalyq tabysy molaısa, onyń sharapaty erteń «Ulttyq qor – balalarǵa» baǵdarlamasyna tıedi degen sóz.
Baǵdarlamanyń taǵy bir utymdy tusy – balalar jınalǵan somany tek 18 jasqa tolǵannan keıin ǵana paıdalana alady. Oǵan deıin esepshottan shyǵarýǵa múmkindik joq. Kámeletke tolǵannan keıin de joǵaryda atap ótkendeı, oń-soldy shasha almaıdy, qarjyny oqýǵa nemese úı alýǵa jumsaıdy. Baǵdarlama ábden pysyqtalyp bolǵan soń, byltyrdan bastap eldegi barlyq balanyń esepshotyna qarajat tústi. Onyń kólemi byltyr 100 dollardyń ústinde bolsa, Ulttyq qordyń jyl saıynǵy ınvestısııalyq tabysyna qaraı ár balaǵa aýdarylatyn soma jyldan-jylǵa kóbeıýi múmkin ekenin de esten shyǵarmaǵan jón.
Kámeletke tolǵan jastar az ýaqytta túsken qarjyny jyl sońyna deıin nysanaly maqsatqa jumsap úlgeripti. Somanyń jalpy kólemi – 5,32 mln dollardyń sheńberinde. Osylaısha, Biryńǵaı jınaqtaýshy zeınetaqy qory Ulttyq qordyń esebinen 53 001 ótinishti oryndaǵan. Tıisti somany ótinish berýshilerdiń banktik shottaryna túsirý úshin ýákiletti operatorlarǵa aýdarǵan. Onyń ishinde turǵyn úı jaǵdaıyn jaqsartý maqsatynda 2,96 mln dollarǵa 29 542 ótinish oryndalsa, bilim berý aqysyn tóleý úshin 2,35 mln dollarǵa 23 459 ótinish qanaǵattandyrylypty. Osy rette eske sala ketelik, nysanaly jınaqtardy alýshy, ıaǵnı kámeletke tolǵan bala barlyq somany nemese onyń bir bóligin ǵana paıdalanýǵa quqyly. Al paıdalanylmaǵan somaǵa eshkim tımeıdi, ol óziniń nysanaly jınaqtaý shotynda qalady.
Statıstıkaǵa úńilsek, túsken qarajatty turǵyn úıdi jaqsartý maqsatynda paıdalanǵandardyń deni turǵyn úı qurylysy jınaqtaryndaǵy salymyn tolyqtyrypty. Osy maqsatta shamamen 2,89 mln dollarǵa 28 752 ótinish oryndalǵan. Sol sekildi azamattyq-quqyqtyq mámileler boıynsha menshikke turǵyn úı satyp alýǵa qatysty 24,57 myń dollarǵa 245 ótinish, turǵyn úı satyp alýǵa ıpotekalyq turǵyn úı qaryzyn alý úshin bastapqy jarnany engizýge – 23,12 myń dollarǵa 232 ótinish maquldanǵan.
Shotqa túsken somany oqý aqysyn tóleýge paıdalanǵan túlekter de az emes. Bilim berý aqysyn tóleý sheńberinde el aýmaǵynda ornalasqan bilim berý uıymdarynyń bilim berý qyzmetterine bólip nemese tolyq kólemde bir mezgilde aqy tóleýge shamamen 1,98 mln dollarǵa 19 728 ótinish oryndalǵan. Sol sekildi bilim berýge jınaqtaý salymy týraly shart boıynsha salymyn tolyqtyrý úshin 282,97 myń dollarǵa 2 820 ótinish maquldanǵan. Sheteldik bilim berý uıymdarynyń bilim berý qyzmetterine bólip nemese tolyq kólemde birjolǵy aqy tóleýge 79,29 myńnan astam dollarǵa 790 ótinish oryndalypty.
Ulttyq bank jyl saıyn BJZQ-ǵa nysanaly talaptardyń jalpy somasy, ortashalanǵan ınvestısııalyq kiris mólsherlemesi, nysanaly talaptarǵa qatysýshylardyń buryn qalyptastyrylǵan nysanaly talaptaryna eseptelgen ınvestısııalyq kiris somasy týraly aqparatty qamtıtyn esepti jiberip otyrady. Zeınetaqy qory bolsa jyl saıyn esepti jyldan keıingi birinshi aıdyń 15-nen keshiktirmeı, «Jeke tulǵalar» memlekettik derekqorynan alynǵan málimetter negizinde BJZQ aqparattyq júıesinde esepti jyldyń sońyndaǵy jaǵdaı boıynsha nysanaly talaptarǵa qatysýshylardyń elektrondy tizimin qalyptastyrady. Qor Ulttyq bankten alynǵan aqparat pen elektrondy tizimge engizilgen nysanaly talaptarǵa qatysýshylardyń sanyna qatysty málimetter negizinde BJZQ aqparattyq júıesine nysanaly talaptardyń bir qatysýshysy boıynsha esepti jyldaǵy nysanaly talaptardyń somasy, esepti jyldyń aldyndaǵy jyldyń sońyndaǵy jaǵdaı boıynsha nysanaly talaptardyń somasyna eseptelgen ınvestısııalyq kiris týraly derekterdi eseptep, engizip otyrady. BJZQ nysanaly talaptardy, nysanaly jınaqtar men nysanaly aktıvterdi esepke alýdy teńgemen emes, dollarmen júrgizedi.
Byltyrǵy nysanaly talaptar, sondaı-aq ınvestısııalyq kiris balalarǵa aqpannan keshikpeı esepteledi. Osy rette 2007 jyly týǵan, bıyl 18 jasqa tolatyn otandastardyń nysanaly jınaqtaý shottaryna nysanaly jınaqtardy esepteý de aqpannan keshikpeı iske asady. «Ulttyq qor – balalarǵa» baǵdarlamasy týraly esepterdi, ózge de aqparattardyń el azamattary qordyń saıtyna kirip bile alady.
Qazir kóptiń bilgisi kelip júrgen bir máselesi – baǵdarlama boıynsha 18 jasqa tolmaǵan balalarǵa bıyl da 100 dollardan tólene me, álde soma ınvestısııalyq tabys kólemine qaraı óse me degen suraq. Dál qazir buǵan Qarjy mınıstrligi men Ulttyq bank dóp basyp jaýap bere almaı otyr. Mysaly, osyǵan deıin Senat otyrysynda Qarjy mınıstri Mádı Takıev qordaǵy qarjy dollarmen esepteletinin ári osy soma qosymsha ınvestısııalanatynyn taǵy bir márte qulaqqaǵys retinde aıtyp, eskertken edi. Iаǵnı jınaq ósip jatyr degen sóz. Mınıstrdiń sózinshe, ınvestısııalyq kiris byltyr 2,6 paıyzben sanalsa, bıyl 3 paıyz ınvestısııalyq ósim bolady degen boljam bar. Osynyń barlyǵyn esepteı kele, Qarjy mınıstrligi ár balaǵa tıetin qarajat kólemi 118-120 dollardyń shamasynda bolady dep boljap otyr.
Qarjy mınıstri Mádı Takıev pen Ulttyq bank tóraǵasy Tımýr Súleımenov qańtarǵa deıin neshe bala dúnıege kelgenin, onyń ishinde 18 jasqa tolǵandardyń esebin naqtylap, 1 aqpanǵa deıin ár balaǵa túsetin qarjynyń naqty esebi shyǵatynyn habarlady. Osy resmı aqparattardy qaperge alsaq, balalarǵa túsetin qarjy 100 dollardyń ústinde bolmasa, odan kem túspeıdi dep aıta berýge bolatyndaı. Qalaı degende de, tikeleı Prezıdent tapsyrmasymen iske asyp jatqan úılesimdi baǵdarlama baıandy bolatyny ári tólemniń kólemi bıyl, keler jyly, arǵy jyly da ósip otyratyny kúmán týdyrmaıdy.
