Aýdandyq aýrýhana cýǵa keteıin dep tur

Biz jaqynda aýdan ortalyǵy – Kóktóbe aýylyna baryp qaıttyq. Mundaǵy maqsatymyz aýdandyq aýrýhananyń tómengi qabatyna sý tolyp ketýine oraı túsken habarǵa baılanysty osy jaıdy óz kózimizben kórý edi. Jalpy, bul aýrýhana 2009 jyldyń 16 jeltoqsanynda elimizde qabyldanǵan «100 mektep, 100 aýrýhana» baǵdarlamasy bo­ıynsha jańadan salynyp, tapsyrylǵan bolatyn. Jobasy óte aýqymdy, eki aýdannyń halqyna qyzmet jasaıtyndaı-aq aýrýhana qurylysy sol kezde-aq tańqalarlyq edi. Únemdeý, shaqtaý, aýdanda turatyn halyq sanyna oraı qurylys jobasyn jasamaǵandar «asyra siltep», ári tart, beri tartpen áıteýir, záýlim aýrýhana úıin turǵyzyp berip ketti. Sol kezdiń ózinde eski aýrýhana basshylyǵy jańa aýrýhana salynatyn orynnyń jerin ábden tekserip, gıdrogeologııalyq barlaý-zertteý jumystaryn júrgizip baryp qurylys bastaýlaryn ótingen. Qurylysty J.Ozdoev basqaratyn «Aqmola-Qapshaǵaıqurylys» JShS merdiger kompanııasy júrgizdi. Yryń-jyryńmen bastalǵan qurylys birde toqtap, birde jyljyp, aqyry berilgen edi. О́kinishke oraı, «Aqmola-Qapshaǵaıqurylys» JShS-nyń qaıda ketkenin búginde eshkim bilmeıdi, al, olar turǵyzǵan aýdandyq aýrýhana qazir sý astynda qaldy. Máseleniń mánisine kelsek, aýrýha­na­nyń tómengi jerasty qaba­tyndaǵy káriz júıeleri sýdy tolyqtaı jınap shyǵara almaıdy. Tómengi qabatqa aýa barmaıdy. Aýrýhana salynǵan Ertis ózeniniń jaǵasy sazdy-batpaqty jer bolǵandyqtan kóktemde jerasty sýy kóteriledi. Bul jaıdy «Irgetas PV» JShS-niń táýelsiz saraptamasy da qorytyndylap berdi. Biz de tómengi qabattarǵa túsip kórdik, sý deńgeıiniń qanshalyqty kóterilgenin sylaqtary túsken aýrýhana qabyrǵalarynan-aq kórinip tur. Túgel aralap shyǵý múmkin emes, óıtkeni, tómengi jertóle ishin sý basyp ketipti. Buǵan deıin kelgenimizde, tipti, 2010 jyldyń sońyna qaraı aýrýhananyń ishki sharýashylyq jumystaryna arnalǵan bólmelerinde qabyrǵalardyń jaryla bastaǵanyn jazdyq. Al táýelsiz tekserýler nátıjesinde qurylystyq erejeler óreskel buzylǵany anyqtalǵan. Jalpy, aýdandyq aýrýhana qurylysyna tapsyrys bergen oblystyq qurylys basqarmasy bolǵandyqtan, bara-bara salǵan qurylystary apatty jaǵdaıǵa ákelýinen seskengen basqarma «Aqmola Qapshaǵaıqurylys» JShS merdiger kompanııasyn sotqa da berdi. Sottyń barysynda aýdandyq aýrýhana qurylysynda irgetas topyraǵy qolaısyz jerge turǵyzylǵan, sonyń saldarynan qabyrǵalarda, olardyń birikken aralyqtarynda buzylýlar, jarylýlar, ajyraýlar paıda bolǵany aıtyldy. Merdiger kompanııa bolsa, sottyń sheshimimen kelispedi. – Astana qalasynyń prokýra­týra­syna sot sheshiminiń oryndalýy jóninde júgingenbiz, sol boıy jaýapsyz qaldy. Nelikten bulaı, túsiniksiz, – deıdi aýdandyq aýrýhananyń bas dárigeri Baıbolat Qazbekov. Oblys ákimi Qanat Bozymbaev drenajdyq qosalqy júıelerdi jóndeýge beriletin jobalyq-smetalyq qujattardy jasaý úshin 5,4 mıllıon teńge kóleminde qarjy bóldirdi. Al, aýdandyq ákimdik, aýdandyq qurylys bólimi aýrýhana tómengi qabatynan shyǵatyn jerasty sýyn boldyrmaý úshin arnaıy gıdrogeologııalyq zertteý jasaý kerektigin usynýda. Máseleniń mánisi, «Gıdrogeologııa» JShS júrgizetin zertteý jumystaryna jumsalatyn bul 2,8 mıllıon teńgemen kim qarjylandyrady degen suraq týdyrady. Oblystyq densaýlyq saqtaý basqarmasy ma, «Gıdrogeologııa» JShS nemese qurylys basqarmasy ma? Oblystyq densaýlyq saqtaý basqarmasynyń bastyǵy Nurlan Qasymov qurylysty baqylaý, jolaýshylar kóligi, avtokólik joldary basqarmasy jerasty sýlaryn burý drenajdyq qosalqy júıelerin qurýdyń jobalyq negizdemesine jáne zertteý jasaý úshin 5,4 mıllıon teńge bóldi deıdi. Basqarmalar tipti, qaısy qarajat qaıda, qalaı, kimge, nege bólingenderinen de habarsyz sııaqty. Iаǵnı, joǵaryda jazyp ótkenimizdeı, endi ǵana jasalaıyn dep otyrǵan gıdrogeologııalyq bul asa qajetti zertteýler aýrýhana qurylysy bastalmaı turyp júrgizilýi kerek edi. Tipti, jerasty sýy jaıynda aıtylǵan aýdan ortalyǵynyń turǵyndarynyń, aýrýhana basshylyǵynyń qaýiptiń aldyn alý eskertpelerine sol kezde 2009 jyly eshkim nazarǵa alǵan da joq. Nazar salǵanda aýrýhana qurylysyn sol kezde-aq toqtatyp tastaýǵa bolar edi. Bul, árıne, aýrýhana qurylysyna tapsyrys bergen oblystyq qurylys basqarmasynyń qateligi deýge bolar. Oblystyq qurylysty baqylaý, jolaýshylar kóligi, avtokólik joldary basqarmasy bastyǵy Dáýlet Mustafınniń aıtýynsha, búgingi kúni aýrýhananyń tómengi jertóle qabatynyń sýǵa tolýy úlken problemaly másele kórinedi, jerasty sýlarynyń kóterilýine baılanysty jertóle qabatyn, aralyq galereıany túgel sý basýda. Máseleniń mánisin anyqtaý úshin jobalaý-smetalyq qujattamany ázirleý boıynsha kóshpeli májilis te ótkizilipti. Jylda osy. Jylda kóktem keledi. Jylda sý basady. Jylda sý deńgeıi kóterilip keledi. Jylda jańbyr, qar jaýady. Bir naqty durys sheshim shyǵaratyn ýaqyt jetken sııaqty. – Qaıta, aýdanǵa bıyl jańadan ákim Bekzııa Ysqaqova kelgeli aýrýhananyń jaǵdaıyna kóńil bóline bastady. Dereý dabyl qaǵyp, basqarma basshylaryn shaqyrdy. Endi túbi bir nátıjesi bolar dep úmittenemiz, – deıdi Baıbolat Qazbekov. Bul jerde másele, jer qozǵalsa da qozǵala qoımaıtyn sheneýnikterdiń bir-birine silteýinde emes, másele adam faktorynda ǵoı. Búıte berse irgesi shirigen, jańadan salyndy degen aýrýhana ǵımaraty qulamasyna kim kepil? Birese jataqhana, birese turǵyn úıler qulap jatqan soń, qazir buǵan senim joq. Biz kórgende irgesi sógile bastaǵan qabyrǵalar, jaryqtar, jaryqshaqtar barǵan saıyn ulǵaıa beredi. Jaraıdy, biz qorqynyshty bolsa da, bir sát qana aýrýhananyń tómengi qabattaryn aralap kórip shyqtyq. Biraq, munda kúni-túni dárigerler eńbek etýde, naýqastar jatyr. Balalar, qarttar, ekiqabat áıelder degendeı. Jaman aıtpaı jaqsy joq. Apat aıtyp kelmeıdi. – Basynda biz de qatty qorqatynbyz. Qazir jarylǵan, ajyrap bara jatqan qabyrǵalarǵa, jaryqshaqtarǵa da úırenip kettik. Bizderge adam emdeý kerek, – deıdi aýyl dárigerleri. Bas qurylysshy Dáýlet Mustafınnyń aıtýynsha, oblystyq densaýlyq saqtaý basqarmasy, jer qoınaýyn paıdalaný, qorshaǵan orta jáne sý resýrstary basqarmasymen birlesip, gıdrogeologııalyq zertteýler ótkizý týraly tapsyrma berilipti. Onsyz da túsinikti jaǵdaı, bul jerge qurylys salýǵa bolmaıtyny kezinde eskertildi. Endi zertteý júrgizdiń ne, júrgizbediń ne – báribir. Zertteý júrgizbeı-aq bul jaǵdaıdy Kóktóbeniń qarapaıym turǵyny jaqsy bilip otyr. Qazir endi «Aqmola-Qapshaǵaıqurylys» JShS-in tabý múmkin emes, tipti, bul seriktestik jabylyp qalypty degen de aqparat bar. Qaıran qyrýar qarajat jelge ushqandaı. Jiptiń ushyn tabý qıyn. Kezinde osy aýrýhana salynsyn dep bastama kótergen, sol kezdegi oblystan saılanǵan depýtattar qazir aýrýhananyń qandaı kúıde qalǵanyn bile me eken? Halyqtyń amanaty jerde qaldy. Al, apatty jaǵdaıdyń az-aq aldynda turǵan aýdandyq aýrýhananyń sapasyna oblystyq qurylys basqarmasy 10 jylǵa deıin jaýapty delingen kepildik qujaty bar. Olaı bolsa, jaýaptylar jaýapkershilikke tartylǵany jón bolar dep oılaımyz. Farıda BYQAI, «Egemen Qazaqstan». Pavlodar oblysy, Maı aýdany.