Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Ańshylar túz taǵylaryn aýlaýǵa ruqsat berilgen jerlerdiń tarylyp ketkenine, qarý saqtaý erejelerine jónsiz talaptar qoıylatynyna alańdaıdy. Qos aýdandaǵy ańshylyq aýmaqtar jabylyp, jergilikti áýesqoılar myltyqtarynyń uńǵylaryn qyzdyrmaǵaly úsh jyldan astam ýaqyt ótken. «Qansonar» ańshylardyń qoǵamdyq birlestikteri men sharýashylyǵy sýbektileriniń respýblıkalyq qaýymdastyǵy Pavlodar oblysy boıynsha ókildiginiń dırektory Baqtybek Baımuratovtyń aıtýynsha, is júzinde óńirdegi jerlerdiń teń jartysy ańshylar úshin jabyq.
– Aımaqta Baıanaýyl ulttyq parki men «Ertis ormany» tabıǵı rezervaty, «Ertis» jaıylmasynyń qaýmaly, ózge de rezervattar ornalasqan. Bul aýmaqtar ańshylyqqa jaramdy jerlerdiń kóbin alyp otyr. Júrgizilgen saraptama nátıjelerine súıensek, ańshylardyń 80 paıyzy dala qustaryn óz aýdandary aýmaǵynda aýlaǵandy jón kóredi. Keıbiri tipti óz aýyldyq okrýgi aýmaǵynan shyqpaıdy. Al qaltaly, ózge oblystarǵa baryp ańshylyq quratyn azamattar úshin Pavlodar óńirindegi ańshylyq ish pystyrarlyq deńgeıde. О́kinishke qaraı, bul salany baqylaıtyn memlekettik organdar ańshynyń barlyǵyn brakoner dep oılaıdy. Kánigi ańshy eshqashan brakoner bolmaıdy, sebebi brakoner bolyp baıyp ketýdiń qısyny joq. Ol eń áýeli tabıǵatty aıalap úırengen, qumaryn ań-qus aýlaýmen qandyratyn adam. Ańshylyq merzimderin saqtap, zańǵa baǵynady, qusty belgilengen shamadan tys atyp almaıdy. Ańshylyq mınımýmy boıynsha zańnamany búge-shigesine deıin oqyp, sonyń aıasynda ǵana áreket etedi. Muny aıtyp otyrǵanym, úıinde ańshylyq qarý ustaıtyn azamattarǵa keıde quqyq qorǵaý organdary óreskel jazalar qoldanady. Qarý saqtaıtyn seıfte qarýdan ózge zat bolmaýy kerek degen oıǵa syımaıtyn talap bar. Jaqynda Aqtoǵaı aýdanynyń polıseıleri bir qarııanyń seıfinen nemeresine dep tyǵyp qoıǵan táttini kórip, 5 aılyq eseptik kórsetkish kóleminde aıyppul salǵan. Muny estýdiń ózi kúlkili, – deıdi ol.
Tájirıbeli ańshynyń sózinshe, sońǵy jyldary óńirlik memlekettik mekemeler ańshylardyń óz áreketterin iske asyrýyna múmkindik bermeı otyr. Keıbir aýdanda buryn jumys istep kelgen ańshylyq sharýashylyqtary jabylyp qalǵan. Ony qaıta iske qosýǵa aýksıon jarııalanbaı otyrǵany da tańǵaldyrady. Bul jaǵdaıǵa narazy 300 ańshy sotqa júginip, máseleni sheshýdi suraǵan. Alaıda odan shyqqan nátıje joq.
Ańshylyq sharýashylyqtardy aýksıon arqyly taratý júıesi burynnan qyzmet etip kele jatqan ańshylyq sýbektileriniń bas aýyrtatyn máselesine aınalyp tur. Bul júıe jergilikti ańshylyq sharýashylyqtardy bara-bara tek tabys tabýmen aınalysýǵa májbúrleıdi. Ertis boıynyń ańshylary ań aýlaýǵa ruqsat etilgen jerlerdi ózge tulǵalardyń syrttan kelip jalǵa alýyna qarsy. Alqaptardy ıelený quqyǵy jergilikti adamdarǵa berilýi kerek. Sebebi óńirdiń barlyq uńǵyl-shuńǵylyn jergilikti kásipkerler jaqsy biledi. Kelesi másele Ertis ózeni jaıylmasynan ań aýlaýǵa tyıym salynýyna qatysty. Bir Ertistiń sýyn paıdalanyp otyrǵan irgedegi Abaı oblysynda, Reseıdiń Omby oblysynda ózen qaýmalyn japqan joq, áýesqoı ańshylar óz mezgilinde ańshylyq qurady. Ertistiń Pavlodar óńirindegi bóliginde qart ańshylar ómir boıy ań aýlap kelgen. О́kinishke qaraı, sońǵy ózgerister buǵan múmkindik bermeı otyr.
Atap ótý kerek, qaýymdastyqtyń ókildigi aımaqtaǵy jas ańshylarǵa arnaıy kýrs jobasyn ázirlep jatyr. Ol ańshylyqty jańadan úırenip jatqandarǵa ańshylyqta ózin-ózi ustaý, zań qaǵıdalaryn saqtaý, qarý-jaraqty paıdalaný, ań-qusty qalaı aýlap, qalaı jaratý kerektigin táptishtep túsindiredi. Joba aldaǵy ýaqytta qolǵa alynady dep kútilip otyr.
Joǵaryda «Ertis ormany» rezervaty aýmaǵynda ańshylyqqa tyıym salynǵanyn aıtyp óttik. Bir qyzyǵy, sonaý 2009 jyly oblys ákimdigi rezervattan 50 kılometr jerge deıin ań aýlaýǵa tyıym salý týraly qaýly qabyldaǵan. Alaıda qaýly sol qabyldanǵan kúıinde tabandaı 12 jyl shań basyp sórede jatqan. Tek 2021 jyly prokýratýra sybaılas jemqorlyq derekteri jıi baıqalatyn rezervattyń, onymen baılanysty mekemelerdiń qujattaryn tekserip júrip, oblys ákimdiginiń álgi qaýlysyna kezigedi. Quzyrly organ birden qaýlyny júzege asyrýdy talap etken soń, oblystaǵy Aqqýly, Sharbaqty aýdandaryndaǵy ańshylyq sharýashylyqtarynyń qyzmeti toqtatylady. Sonyń saldarynan atalǵan aýmaqtardaǵy jergilikti ańshylar úsh jyldan astam ýaqyt boıy ań-qus atýdan qalǵan. Aýmaqtardy jalǵa alyp kelgen ańshylyq sýbektisi álgi qaýly tyıym salǵan jerlerden ózge bóligin ańshylyq sharýashylyqqa qaıtaryp berýdi suraǵan eken. О́kinishke qaraı, Pavlodar oblysynyń jer qoınaýyn paıdalaný, qorshaǵan orta jáne sý resýrstary basqarmasy máseleni áli kúnge sheshe almaı otyr.
– Ańshylyq sharýashylyqpen sonaý 2007 jyldan beri aınalysyp kelemin. Alǵash Sharbaqty aýdanyndaǵy 465 myń gektar jerdi ańshylyq alqap retinde jalǵa alyp jumys isteı bastadyq. Odan soń Aqqýly aýdanynda 2015 jyly 512 myń gektar jer shyǵaryldy. Ony da konkýrs negizinde ıelenip, jumys júrgizdik. Ańshylyq ruqsaty bar adamdar maýsym ashylǵanda dala qustaryn, qoıan, túlki, dala shoshqasyn, tuıaqty ańdardy aýlap, qumaryn tarqatatyn. Al 2009 jyly oblys ákimdigi qabyldaǵan qaýly týraly bizge eshkim eskertken joq. Sondyqtan 2021 jylǵa deıin esh alańsyz jumys istep keldik. Prokýratýra pármenimen eki sharýashylyqty da tolyqtaı jaýyp tastady. Sol ýaqyttan beri Sharbaqty, Aqqýly aýdandary aýmaǵynda ańshylyq sharýashylyqtary joq. Jer qoınaýyn basqarý basqarmasy jańadan karta jasap, ańshylyq alqaptardy qaıta belgileýdi júzege asyramyz degen. Alaıda onyń nátıjesi áli kúnge joq. Keler jylǵa konkýrs ta oınatylǵan joq. Jerler qaıtadan berilgenniń ózinde ol tek 2026 jyldan ǵana ómirsheń etiledi. Sebebi konkýrs jyl buryn jarııalanýy kerek, –dep muńyn shaqty «Allıýr Kompanı LTD» JShS-nyń basshysy Vıtalıı Chernyh.
Anyqtaǵanymyzdaı, «Ertis ormany» aýmaǵynda arnaıy qaýlymen tyıym salynǵan jerler áli kúnge baqylaýsyz jatyr. Aýmaqtarda tipti anshlag ta ornatylmaǵan. Saldarynan brakonerlik derekteri jıilegeni baıqalady.
Jalpy, ańshylyq jerlerdiń tarylyp ketýi máselesi kerekýlik qusbegilerdi de alańdatady. Qusbegilikten oblystyń aǵa jattyqtyrýshysy Bekbolat Ysqaqov Aqsý qalasynyń mańyndaǵy kóp jerlerde saıatshylyq qurýǵa tyıym salynǵanyn túsine almaı otyr. Aıtýynsha, shaharǵa jaqyn orman-toǵaı men alańqaılarda búrkitimen ań-qus qaǵýǵa ruqsat joq. Májbúrli túrde alystaǵy aýyldarǵa sapar shegedi. Eki orta biraz jer. Sondyqtan Ertis ózeni boıyndaǵy jaıylmalardyń ańshylar úshin ashyq bolýyn suraıdy.
– Qusbegiler myltyq asynǵan ańshy emes, ańdy jaralamaımyz. Qyran qus túz taǵysyn alsa aldy, shala almasa ań-qus esh zııan kelmesten qutylyp kete beredi. Onyń ústine búrkittiń aýlaıtyny qoıan, túlki, qarsaq sekildi usaq ańdar ǵoı. Sondyqtan qusbegilerdiń qaýmalǵa kirip, saıatshylyq qurýyna ruqsat berilýi kerek dep esepteımiz. Taǵy bir másele, respýblıkalyq jarystarǵa barǵanda búrkitimizdi tasymaldaý qıyn. Qyrandy poıyzǵa almaıdy. Myńdaǵan shaqyrymǵa qusty avtokólikpen jetkizý bir qııamet. Osyny respýblıka deńgeıinde sheshý kerek. Buǵan qosa jergilikti jerde qusbegilikke jas urpaqty baýlýǵa mańyz berilmeı otyr. Aqsýdaǵy balalar-jasóspirimder sport mektebinde arnaıy shtat joq. Al elimizdiń kóptegen aýdan-qalalarynda jattyqtyrýshylar shtatta eńbek etip jatyr. Osy máselelerdi jaýapty organdar eskerse eken, – deıdi qusbegi.
Pavlodar oblystyq orman sharýashylyǵy jáne janýarlar dúnıesi aýmaqtyq ınspeksııasynyń málimetinshe, Ertis-Baıan óńirinde 2005–2013 jyldar aralyǵynda 38 ańshylyq alqaby qurylǵan. Jalpy jer kólemi – 9 mln 393 myń gektar. Qazirgi ýaqytta olardyń 7,4 mln gektaryn 7 ańshylyq sharýashylyq jalǵa alyp otyr. Atap aıtqanda, Pavlodar ańshylar men balyqshylar qoǵamy qoǵamdyq birlestigi, «Allıýr kompanıı LTD» JShS, Skvorsov Mıhaıl Aleksandrovıch JK, Mazýkın Vadım Vıktorovıch JK, «Arlan» halyqaralyq kólik kompanııasy» JShS, B.Marsalykov JK, «AKTÝKOOP» JShS.
Negizi ańshylyq sharýashylyqtar óz jumystarynda «Janýarlar dúnıesin qorǵaý, ósimin molaıtý jáne paıdalaný týraly» 2004 jylǵy 9 shildedegi zańdy, Aýyl sharýashylyǵy mınıstriniń 29.05.2015 jylǵy №18-2/501 buıryǵymen bekitilgen «Ańshylyq sharýashylyǵyn júrgizý qaǵıdalaryn», qyzmet salasyna sáıkes basqa da zańnama normalaryn basshylyqqa alady.
– Pavlodar oblysynyń aýmaǵyndaǵy bos turǵan (bekitilmegen) ańshylyq jerlerdi alýdyń tártibi Aýyl sharýashylyǵy mınıstriniń 2015 jylǵy 19 naýryzdaǵy № 18-04/245 buıryǵyna sáıkes júzege asyrylady. Naqtyraq alǵanda, atalǵan buıryqtyń 1-qosymshasynda «Ańshylyq alqaptar men balyq sharýashylyǵy sý aıdyndaryn jáne (nemese) ýchaskelerin bekitip berý jóninde konkýrs ótkizý qaǵıdalary» kórsetilgen. Buıryqtyń 2-qosymshasyna sáıkes, ańshylyq alqaptar men balyq sharýashylyǵy sý aıdyndaryn jáne (nemese) ýchaskelerin bekitip berý jónindegi konkýrsqa qatysýshylarǵa qoıylatyn biliktilik talaptary bar. Bul konkýrsty uıymdastyryp, ótkizýshi – óńirlik jer qoınaýyn paıdalaný, qorshaǵan orta jáne sý resýrstary basqarmasy, – deıdi óńirlik orman sharýashylyǵy jáne janýarlar dúnıesi aýmaqtyq ınspeksııasynyń basshysy Rýslan Tólepbaev.
О́ńirlik jer qoınaýyn paıdalaný, qorshaǵan orta jáne sý resýrstary basqarmasyndaǵylar 2025 jyldyń sońyna deıin barlyq alqaptardy bekitý úderisin aıaqtaý josparlanyp otyrǵanyn habarlady. Jospar júzege assa, oblystaǵy jerlerdiń 70%-ynda áýesqoı ańshylyqqa ruqsat beriledi. Bul óz kezeginde ańshylyq týrızmdi yntalandyrýda mańyzdy qadam bolmaqshy.
– Ańshylyq alqaptardyń pasporttaryn taldaý barysynda «Sharbaqty», «Aqqýly» sharýashylyqtarynyń aýmaqtary keńeıtilgen qorǵanys aımaǵymen ishinara qıylysatyny anyqtaldy. «Erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaqtar týraly» zańnyń 53, 48-baptaryna sáıkes, qorǵanys aımaqtarynda, sonyń ishinde «Ertis ormany» rezervatynyń aýmaǵynda ań aýlaýǵa qatań tyıym salynady. Basqarma ańshylyq alqaptardyń shekaralaryn qaıta qaraý jumystaryn uıymdastyrdy. Jańartylǵan pasporttarǵa sáıkes, 2025 jylǵy 10 qańtardan bastap alqaptardy bekitý boıynsha konkýrs ótkiziledi. 2025 jyldyń kóktemine qaraı olardyń mártebesin túpkilikti rásimdeý aıaqtalady. Bul keıinnen belgilengen shekaralarda ańshylyqty qaıta bastaýǵa múmkindik beredi, – deıdi basqarma basshysy Saǵyn Tóleýtaev.
Aıta ketelik, Pavlodar oblysynda bıyl 173 tuıaqty janýardy, 7577 terisi baǵaly ańdardy, 33 586 qusty aýlaýǵa ruqsat berilgen. Lımıttiń 90 paıyzy búginde ıgerilgen.
Pavlodar oblysy
