Kollajdardy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Ana tilimiz, qazaq tili memlekettik til dep zań qabyldap, ata zańǵa jazyp qana otyrǵanmen til kórkeımesi anyq. Endi ony oqytý men úıretýdiń sheshý jolyn izdeý kerek. Osy maqsatta eń aldymen tildi oqytyp, úıretýdiń ádisnamasy negizinde quraldary men oqý-ádistemelik keshenderdi daıyndaý qajettiligi týdy. Buǵan elimizdiń eń tanymal ádisker ǵalymdary men pedagogteri barynsha atsalysty. Túrli ádistemelik júıe usynylyp, birneshe oqýlyq pen oqý quraldary jazyldy. Olardyń keıbiri zaman talabyna saı qoǵamdyq suranysty qal-qaderinshe qanaǵattandyra alǵanymen, kópshiligi tildi oqytyp, úıretýdiń, ásirese ózge ult ókilderine memlekettik tildi úıretýdiń barlyq talabyna saı kelmedi.
Sondyqtan da memlekettik tildi oqytýdyń jaı-kúıi elimizdegi ózekti máseleniń biri. Bul – qoǵamnyń talaby men suranysyn eskerýdi talap etetin asa shetin máselege aınaldy. О́ıtkeni oqýlyq jazý bir avtorlyq toptyń nemese arnaıy saraptaý ortalyǵy men quzyrly mınıstrliktiń ǵana emes, tutas qoǵamnyń kóz aldynda júrgizildi. Ár oqýlyq boıynsha qoǵamdyq talqylaýlar uıymdastyryldy. Mektepterde mindetti aprobasııadan ótkizildi. Osyndaı asa kúrdeli jumysqa elimizdegi birneshe baspa ujymy belsendi atsalysty. Olardyń qatarynda keıingi jyldary bilim berý salasyndaǵy sapaly oqýlyqtarymen tanylyp júrgen «Kókjıek-Gorızont» baspasy da bar. Pedagogıka ǵylymdarynyń doktory, professor Faýzııa Orazbaeva jetekshilik etetin avtorlyq ujym jazǵan «Qazaq tili men ádebıeti» oqýlyqtary osy baspadan jaryq kórgen.
Professor F.Orazbaevanyń jetekshiligimen avtorlyq ujym elimizdiń úzdiksiz bilim berý júıesinde qazaq tilin deńgeılik oqytýdyń tujyrymdamasyn, standartyn, oqý baǵdarlamasy men oqý-ádistemelik keshenderin daıyndady. Ǵalym buǵan deıin 2007 jyly qazaq tilin úırengisi keletin izdenýshilerge alǵash ret «TOEFL», «DALF\DELF», «ALTE», «IELTS» sekildi tildi oqytý men úıretýdiń eýropalyq standarttary negizinde qazaq tilinen tildik bilimdi baǵalaýdyń ádistemesin kórsetetin halyqaralyq, alty deńgeıden turatyn oqýlyqtar men oqý-ádistemelik keshender ázirledi. Ǵalym eýropalyq standartta qamtylǵan termınderdi qazaq tiliniń sózjasamdyq normasyna sáıkestendirip, qarapaıym deńgeı (A1 Bastapqy ıgerim); negizgi deńgeı (A2 Qalyptasqan ıgerim); orta deńgeı (V1 Ilgerileı qalyptasqan ıgerim); ortadan joǵary deńgeı (V2 Tereńdetile qalyptasqan ıgerim); joǵary deńgeı (V2,S1 Erkin ıgerim); jetik deńgeı (V2 + S2+ Erkin jáne kásibı ıgerim) syndy jańa termınder jasady. «QazTest» júıesi boıynsha daıyndalǵan oqý-ádistemelik keshen memlekettik tildi óz betinshe oqyp-úırenýge baǵyttalǵan 36 kitaptan, 6 elektrondy oqýlyqtan turady.
Ǵalymnyń jetekshiligimen 2010 jyly elimizdiń jalpy bilim beretin mektepterine arnalǵan qazaq tiliniń deńgeılik oqý baǵdarlamasy (1-11-synyptarǵa arnalǵan), 2013–2014 jyldary QR BǴM-nyń arnaıy tapsyrysy boıynsha «Balabaqsha – mektep – kolledj – joǵary oqý orny» júıesindegi memlekettik tildi deńgeılik úzdiksiz oqytýdyń standarty, ózge tildi mektepterdiń 1-11-synyptaryna arnalǵan 67 atalymnan turatyn biregeı deńgeılik qazaq tili oqýlyqtary men oqý-ádistemelik keshenderi daıyndaldy. Bul keshender elimizdiń 42 mektebinde aprobasııadan sátti ótip, áleýmettik qoǵam suranysyna saı muǵalimder men oqýshylardyń, ata-analardyń talǵamy men talabynan shyqty.
Ádisker-ǵalym F.Orazbaevanyń bastamasymen til úıretýdiń ozyq úlgisinde daıyndalǵan deńgeılik oqý keshenderi búginde qazaq tilin úıretýde balamasy joq biregeı oqý-ádisteme retinde tanyldy. Qazaq tilin deńgeılep oqytýdyń ınnovasııalyq joldaryn ustanǵan avtorlyq ujymnyń basty tujyrymdamasy myna uǵymdarǵa negizdeledi: birinshi – memlekettik tildi ár deńgeı boıynsha keshendi túrde ıgerýdi qamtamasyz etetin keshen; ekinshi – tildi úıretý men oqytýdaǵy halyqaralyq standart kórsetkishteri men ólshemderine saı otandyq úlgi; úshinshi – ulttyq tanym-túsinik pen qatysymdyq áreketke negizdelgen ınnovasııalyq oqý kesheni; tórtinshi – zamanaýı bilim trendteri men tehnologııalaryn qamtyǵan keshen.
Ádisker-ǵalym mundaı qorytyndyǵa birden kelgen joq. Tildi oqytýdyń burynnan bar halyqaralyq deńgeıdegi standarttaryn, osy salada jaqsy nátıjelerge jetken elderdiń tájirıbesin saraptaǵan. Elimizdegi etnostyq quramnyń tabıǵatyn, olardyń til úırenýdegi tabıǵı qabiletin qazaq tiliniń zańdylyqtary men erekshelikteri arqyly salystyra zerdelep, sonyń nátıjesinde qazaq tilin deńgeılep oqytýdyń tujyrymdamasyn jasady. Deńgeılik oqytýdyń ınnovasııalyq kórsetkishteri retinde tildiń ıdeıalyq, atalymdyq, tanymdyq, kommýnıkatıvtik, qatysymdyq fýnksııalary negizge alyndy.
Mektepte memlekettik tildi oqytýdyń otandyq modeli tórt deńgeıge bólindi. Olar: 1-4 synyp kesheni – qarapaıym, 5-7 synyp – negizgi, 8-9 synyp – orta, 10-11 synyp – ortadan joǵary deńgeı. Soǵan saı 1-4 synyptar – «Tilashar», 5-7 synyptar – «Boıtumar», 8-9 synyptar – «Til Orda», 10-11 synyptar – «Aldaspan» dep atalady. Deńgeılerge osyndaı ataý berýdiń ózinde úlken mán jatyr. Ǵalym OÁK ataýynyń ózin qazaq halqynyń dúnıetanymy, tanym-túsinigi, ómir súrý qalpy jáne ulttyq fılosofııamen baılanystyrady. «Tilashar» bóliminde oqýshylardyń jas ereksheligine sáıkes turmystyq jaǵdaıat aıasynda qoldanylatyn qarapaıym sóıleý úlgileri berilip, qazaq tiliniń zańdylyqtary ataý, termındersiz jeńil túsindirilse, «Boıtumar» bóliginde bul deńgeıden kúrdeli sóz qoldanystary men tildik birlikter, grammatıkaǵa qatysty erejeler naqty beriledi. Al «Til-orda», «Aldaspan» bólikterinde jeńilden qıynǵa qaraı ustanymy basshylyqqa alynyp, birizdilikpen kúrdelene túsken.
Tildi meńgertýdiń halyqaralyq jáne eýropalyq standarttary talaptaryna sáıkes ári elimizdegi bilim berý júıesiniń ózindik erekshelikterin eskere otyryp daıyndalǵan keshen ár deńgeı boıynsha tildik bilim men qatysymdyq bilikti ustanym retinde basshylyqqa alyndy. Barlyq oqý materıaldary kommýnıkatıvtik maqsatqa jumyldyrylyp berilgen, tyńdalym, oqylym, aıtylym, jazylym, tildesim daǵdylaryna negizdelgen. Oqý tapsyrmalary bir-birimen logıkalyq, mazmundyq, deńgeılik turǵydan keshendi ári ózara tyǵyz sabaqtastyqta berilip, ár deńgeı boıynsha leksıkalyq mınımým naqtylanǵan. Leksıka-grammatıkalyq mınımým usynýdyń da úlken máni bar. Oqýshylardyń daıyndyq deńgeıi, jasyna, psıhologııalyq ereksheligine, áleýmettik qoǵamdaǵy jaǵdaıattarǵa qatysty asa zárý sózder men sóz oralymdary eń birinshi kezekte qamtylǵan. Munyń ózi bilim alýshynyń qazaq tiline degen yntasyn arttyrady.
Elimizdegi bilim berý úderisi jańartylǵan bilim berý baǵdarlamasyna kóshkennen keıin de Fáýzııa Shámsıqyzy ǵalymdar, ádiskerler men pedagogterden quralǵan avtorlyq topqa basshylyq jasap, «Qazaq tili» jáne «Qazaq tili men ádebıeti» oqýlyqtaryn, oqý-ádistemelik keshenderin jazdy. Bilim baǵdarlamasynda bekitilgen bilim mazmunyn ulttyq qundylyqtarmen astastyra qurylymdaýdy, tildi úıretýdiń ádistemesin ulttyq oılaý erekshelikterine sáıkes júıeleýdi maqsat etken avtorlyq ujymnyń eńbegi nátıjeli boldy.
Búginde keshen avtorlary qazaq tilinen basqa tilde oqytatyn 11 jyldyq jalpy bilim beretin mektepte bilim alatyn oqýshylarǵa arnap jańartylǵan oqý baǵdarlamasy boıynsha zamanaýı OÁK daıyndaý ústinde. Zaman talabyna saı qazaq tilin meńgertýdi ońtaılandyrý maqsatynda jan-jaqty izdenip, bilim berý trendterin engizip, tildi meńgertýdiń túrli ádis-tásilderin nátıjeli paıdalaný jolyn qarastyryp otyr. Baspa ujymymen birge bilim alýshylar, mektep muǵalimderi jáne ata-analardyń talaby men suranysyna saı oqýlyqty jandandyrý úshin túrli aqparattyq resýrstar men sıfrlyq platformalarmen jumys isteý júıesi iske asty. Zamanaýı sıfrlyq bilim berý platformasyn qalyptastyrý maqsatynda «Kókjıek-Gorızont» baspasynan shyǵatyn «Qazaq tili men ádebıeti» oqýlyqtarynyń elektrondy «Opiq» engizildi. Munyń ózi baspa men avtorlyq ujymnyń bilimdi jandandyrý ári qazaq tilin nátıjeli oqytýǵa qatysty irgeli jumystar jasap jatqanyna dálel bolady.
Indıra TUQBATOVA,
«Kókjıek-Gorızont» kitap baspasynyń dırektory
