Elimizdiń ońtústik óńirleri bar qazaqtyń uıyp otyrǵan uıasyndaı aımaq ekeni ras. Biraq qazaqy toılardyń jón-joralǵysymen qatar, qadir-qasıeti tómendep ketken. Rasynda toıdaǵy qaýymnyń kelbeti qazaqqa, istegen áreketi mazaqqa aınaldy.
Árıne, biz belgili bir dárejede ıaǵnı, zań aıasynda toı jasaýǵa qatań túrde tyıym salýdy suraýdan aýlaqpyz. Bul jerde biz qazaq toı jasamasyn nemese toıhanalardyń ıesi bıznesin dóńgeletpesin dep otyrǵan joqpyz.
Toı mádenıetin saqtaýdy meńgersek, ári-beriden keıin qazaqtyń toıy bos maqtan, baıansyz dúnıege aınalmasa eken, qazaq toıynda kórinis alyp jatqan arsyzdyq pen keleńsiz jaǵdaıdy, sanaly kisi uıalatyn is-áreketterdi sol toı-dýmanǵa ortaqtasyp júrgen eńbektegen baladan, eseıgen jetkinshekterge kórsetpesek eken degen nıetten týyp otyrǵan usynys. Sondyqtan kúni erteń kesh bolyp qalmaýy úshin qazaq toıynyń berekesin ketirip, bedelin tabanǵa basyp jatqan jaǵymsyz áreketterge toqtaý salmasqa bolmas degen nıetpen myna tómendegi máselelerge qoǵam men bılik nazar aýdarsa eken deımiz.
Birinshiden, qazaq aldymen toı jasamas buryn onyń maǵynasy men mańyzyna mán berip, toıhana men ashana mázirin ajyratyp alý, ıaǵnı asta-tók pen ysyrapshyldyqqa jol bermeý (máselen, dastarqan mázirin ysyrapsyz úılestirý kerek. Bir toıda dastarqanǵa úsh márte as tartý degenińiz – baryp turǵan ysyrapshyldyq. О́ńirlerde azyq-túlik baǵasynyń sharyqtaýyna meıramhanalardaǵy toı ıeleriniń suranysy birden-bir negizgi sebep bolyp otyrǵanyn biri bilse, endi biri bilmeıdi. Endi buǵan toıdy nesıege aqsha alyp jasaıtyn qazaqty qosyńyz. Ol kez kelgen otbasynyń jáne óńirdiń áleýmettik jaǵdaıyna keri áser etetini aıtpasa da túsinikti);
Ekinshiden, toıdyń mándi ótýiniń taǵy bir negizgi sharty – asaba men ónerpazdardy durys tańdaý. Toı barysynda ulttyń abyroıy men qadir-qasıetin túsiretin kórinis pen is-áreketterge, toı qonaqtarynyń bedeline nuqsan keltiretin orynsyz ázilder men ersi, dóreki án-bılerdi ótkizýge jol bermeý (qarııalardy, aq jaýlyqty ájelerdi, egde adamdardy jáne toıdaǵy qonaqtardy sekirtip, sekeńdetip bıletip, keleke-mazaq qylmaı, toı mádenıetin saqtaý);
Úshinshiden, eń soraqysy, qazaqty nadandyqqa jeteleıtin, sońǵy kezderi el arasynda oryn alyp júrgen keleńsiz jaǵdaılar bar. Atap aıtqanda jan-janýarlardy aq dastarqan jaıylǵan toıhanaǵa kirgizý jáne ıt-mysyqqa arnap toı ótkizýge qatań túrde tyıym salý (toıhanaǵa jylqy nemese sıyrmen kirýge, egde adamdy besikke salyp terbetýge, ulttyq shapandy malǵa jabý, ıt pen mysyqqa úılený toılaryn jasatý syndy nadandyqqa jol bermeý).
Aıta bersek, mundaı mysal az emes. О́zekti órteıtin ókinish te osy. Bul másele qoǵam arasynda talqyǵa túsip jatqanyna biraz boldy. Jambyl oblysynyń zııaly qaýym ókilderi, ardagerleri, dástúrge janashyr azamattary birlesip «toı mádenıetin qalyptastyrýǵa» baılanysty másele kóterip, ákimge usynys aıtty. О́ńir basshysy Erbol Qarashókeev bul bastamany qoldap, Sherhan Murtaza atyndaǵy rýhanııat jáne tarıhtaný ortalyǵyna júıesin jasap, jetildirýdi tapsyrdy.
Osy jyly ortalyq ishinen «Dástúr jáne óner» bólimin ashyp, úsh baǵytta jumys isteýdi josparlap otyrmyz. Birinshi baǵyt – aqsaqaldar ınstıtýtyn qalyptastyrý, qazynaly qarttardyń bedelin kóterý, urpaqqa ulaǵatty sóz qaldyra alatyn, «táıt» deı alatyn qarııalar tobyn jasaqtaý. Ekinshi baǵyt – «Ájeler álemi». Bul balabaqshasyz-aq nemere baǵyp, ertegimen sanaly urpaq tárbıelegen el analarymen jumysty úılestiredi. Umyt bolǵan ertegi janryn jańǵyrtyp, oblystyń búldirshinderine tálim beretin top qalyptastyrady. Úshinshi baǵyt – toı mádenıetin qalyptastyrý, qazaqy dástúrmen toı basqarý nusqaýlyǵyn jasaqtaý. Asabalar odaǵyn qurý, odaqpen tyǵyz qarym-qatynas jumysyn úılestirý.
Sonymen qatar toı mádenıetin qalyptastyrý erejesine usynys retinde oblystyń toıhanadaǵy kásipkerlerine de úndeý joldap otyrmyz. Iаǵnı toıhana ishinen balalar alańshalaryn ashsa degen tilek bar. Úlken toılarda ata-anasynyń araq ishkenin kórmese, daraqy dańǵazanyń kýási bolmasa, qazaqtyń toıy osyndaı bolady eken degen uǵym qalyptaspasa deımiz. Eger kásipkerler kelisip, balalar alańshasyn ashsa, toıǵa amalsyzdan alyp kelgen ul-qyzdardy eki-úsh saǵat sol jerde oınatyp, tamaqtandyryp, qaıtarda alyp ketetindeı jaǵdaı jasaý kerek.
Túıip aıtsaq, Sherhan Murtaza atyndaǵy rýhanııat jáne tarıhtaný ortalyǵy toı mádenıetin qalyptastyrý nusqaýlyǵyn jasaýdy josparlap otyr. Onyń ishinde qazaqy toıdyń kelbeti qandaı bolý kerek, as máziriniń erejesi, ulttyq oıyn túrleri qamtylmaq. О́ńirdiń zııaly qaýymy, ardagerleri jáne belsendi asabalardyń usynystary negizinde ádistemelik kitapsha jaryq kóredi.
Jasulan ÁBDIHALYQ,
Sherhan Murtaza atyndaǵy Rýhanııat jáne tarıhtaný ortalyǵynyń dırektory
Taraz
