– Nurjan Moldııaruly, halqymyzdyń «Sýdyń da suraýy bar» degen danalyǵy bar. Onyń ar jaǵynda tirshilik kózin ysyrap etpeýge, únemdeýge úndeıtin úlken tárbıe jatyr. Qazir ázirlenip jatqan Sý kodeksi elimizdegi ekojúıeni qorǵaý, sý resýrstaryn tıimdi paıdalaný turǵysynan qandaı ózgeristerdi, batyl qadamdardy qamtı aldy?
– Memleket basshysy «Sýdy barynsha únemdeýimiz qajet. Oǵan qosa sýdyń «kóleńkeli» naryǵy túbirimen joıylýǵa tıis. Sý degenimiz – únemdep paıdalanbasa, tez taýsylatyn shekteýli resýrs. Onsyz sharýalardyń kúni qarań. Sol sebepti bul salada zańsyzdyqqa jol berilmeıdi. Talapqa baǵynbaıtyndar qatań jazaǵa tartylady», dep naqty tapsyrma berdi.
Sý resýrstary jáne ırrıgasııa mınıstrligi elimizdiń sý saıasatyn jetildirý maqsatynda jańa Sý kodeksiniń jobasyn ázirledi. Bul qujatta halyqaralyq tájirıbeniń ozyq úlgilerine saı ekojúıeni qorǵaý, klımattyń ózgerýine beıimdelý jáne sý resýrstaryn utymdy basqarý esebinen ekonomıkany turaqty damytýǵa jol ashatyn zańdyq tetikter barynsha qamtyldy. Máselen, jańa Sý kodeksine alǵash ret «sý qaýipsizdigi» uǵymy engizildi. Ol halyq pen ekonomıkany sý tapshylyǵy men sý obektileriniń lastanýy qaterlerinen qorǵaýdy qamtıdy. Kodekstiń ár baby sý resýrstaryn únemdeýge, qorǵaýǵa baǵyttalyp otyr.
– Sý sharýashylyǵyndaǵy zań buzýshylyqtardy anyqtaý máselesinde áli de jetildire túsetin zańnamalyq kemshilikter bar. Máselen, basseındik ınspeksııalardyń jumysyn kúsheıtetin ýaqyt kelgen sııaqty.
– Rasynda, zańnamalyq batyl sheshimder bolmaıynsha joǵary nátıjege qol jetkizý múmkin emes. Sol sebepti jańa Sý kodeksiniń jobasynda basseındik ınspeksııalarǵa tergeý fýnksııasyn berý qarastyrylǵan. Bul is-shara sýdyń «kóleńkeli naryǵyna» qarsy kúresti kúsheıtýge baǵyttalyp otyr. Tergeý kásipkerlik sýbektileriniń qyzmetin memlekettik baqylaýdyń arnaıy nysany sanalady jáne eger bul boljamdy buzýshylyqtyń mán-jaılaryn anyqtaý úshin qajet bolsa, kásiporyn qyzmetiniń keń spektrin qamtýy múmkin.
Sý kodeksiniń jobasynda sý obektilerinde, sý qorǵaý aımaqtary men beldeýlerinde óz betinshe sý paıdalanýǵa jáne sharýashylyq qyzmetke qoıylatyn talaptardyń buzylýyna baılanysty jaǵdaılar tergeýge jatatynyn kózdeý josparlanyp otyr. Budan ári Sý kodeksiniń jańa redaksııasynyń normalaryna sáıkes jáne sý resýrstaryn qorǵaý jáne paıdalaný salasyndaǵy quqyq buzýshylyqtar úshin sý qatynastary sýbektileriniń jaýapkershiligin arttyrý úshin Parlament Májilisiniń depýtattarymen birlesip «Ákimshilik quqyq buzýshylyqtar týraly» kodekske ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań jobasy ázirlenip jatyr.
Zań jobasynda sý zańnamasynyń talaptaryn buzǵany úshin sý qatynastary sýbektileriniń sý obektilerinde, sý qorǵaý aımaqtary men beldeýlerinde sý paıdalanýdyń jáne sharýashylyq qyzmettiń belgilengen rejimin saqtaý, sý zańnamasyn buzǵany úshin aıyppul sanksııalarynyń mólsherin ulǵaıtý jolymen sý sharýashylyǵy jáne gıdrotehnıkalyq qurylystardy qaýipsiz paıdalanýdy qamtamasyz etý jónindegi jaýapkershiligin qatańdatý kózdelip otyr.
– Kodekske salsaq, aldaǵy ýaqytta saladaǵy jumys aýqymy kóbeıetin túri bar. Qazirdiń ózinde biraz jumys eńserilip qalǵan sııaqty. Al kadr máselesi qalaı bolmaq, maman tapshylyǵy kodeks kózdegen kórsetkishke qol jetkizýde kedergisin keltirmeı me?
– Árıne, kadrsyz, bilikti mamansyz úlken jumys atqarý múmkin emes. Onyń ústine sý qatynastary sýbektileriniń jaýapkershiligin arttyrý isi qolǵa alynyp otyr. Sondaı-aq sýdyń «kóleńkeli naryǵymen» kúresti kúsheıtý maqsatynda Sý resýrstary jáne ırrıgasııa mınıstrliginde jańa vedomstvo – Sý resýrstaryn retteý, qorǵaý jáne paıdalaný komıteti quryldy.
Elimizdiń sý resýrstaryn qorǵaıtyn basseındik ınspeksııa qyzmetkerleriniń sany 2,5 ese ósti. Osyǵan deıin elimizde basseındik ınspeksııa qyzmetkerleriniń sany 98 adam bolsa, qazir jalpy shtat sany 242 adamǵa jetti. Bul respýblıkanyń árbir oblys ortalyǵynda basseındik ınspeksııa bólimderin ashýǵa múmkindik berdi.
Biz sý resýrstaryn zańsyz paıdalaný faktilerin anyqtaý jumystaryn kúsheıtip, «Qazsýshar» fılıaldary men basseındik ınspeksııalarǵa tekseris júrgizip, zańsyz áreketterge tosqaýyl qoıyp, quqyq buzýshylar men laýazymdy qyzmetkerlerdi jaýapkershilikke tartýdy jalǵastyryp jatyrmyz. Iаǵnı bul bastamalar sýdyń «kóleńkeli» naryǵymen, sý salasyndaǵy zańsyz árekettermen kúresý jáne tártip pen ashyqtyqty qamtamasyz etý úshin júzege asyrylyp jatyr.
– Byltyrǵy júrgizilgen aýdıtorlyq tekserý nátıjesine toqtala ketseńiz...
– О́tken jyldyń basynan Sý resýrstary jáne ırrıgasııa mınıstrliginiń Ishki aýdıt departamenti 18 mekemege aýdıtorlyq tekserý júrgizip, 30-dan asa jeke jáne zańdy tulǵa ákimshilik jaýapkershilikke jáne birneshe laýazymdy tulǵa tártiptik jazaǵa tartyldy. Máselen, Jambyl oblysy boıynsha «Qazsýshar» fılıalyna júrgizilgen tekseris barysynda sý resýrstaryn zańsyz paıdalanýdyń 10-ǵa jýyq faktisi men sharýalarmen sýarmaly sý berý kelisimsharttaryn jasaý barysynda zań buzýshylyqtarǵa jol berilgeni anyqtaldy. Aýdıt qorytyndysynda mekeme basshysy men Asa óndiristik aımaǵynyń basshysy qyzmetinen bosatyldy. Buǵan qosa fılıal dırektorynyń orynbasary men Qordaı, Baızaq, Merki óndiristik aımaqtarynyń basshylary qatań sógis túrinde tártiptik jaýapkershilikke tartyldy.
Sonymen qatar «Qazsýshar» respýblıkalyq memlekettik kásipornynyń «Alataý» fılıalynda keıbir aýyzsý tutynýshylarynan sý tólemderin qyzmetkerler qolma-qol alyp, kásiporynnyń esepshotyna túsirilmegen faktileri anyqtaldy. О́z kezeginde qolma-qol aqsha jınaqtaǵan tulǵalar buryn jumystan bosatylǵan, ıaǵnı aýyzsý tutynýshylarynan únemi alaıaqtyq jolymen qarajattar jınaqtaǵan.
Júrgizilgen tekserýler sý tutynýshylardy aýyzsý jáne sýarmaly sýmen qamtamasyz etý barysynda mınıstrliktiń vedomstvolyq baǵynystaǵy mekemeler men kásiporyndardyń is-áreketterindegi kemshilikter men qoldanystaǵy zańnamanyń odan ári jetildirý qajettiligin anyqtady. Aýdıt qorytyndylary boıynsha anyqtalǵan barlyq zań buzýshylyqqa qatysty materıaldar quqyq qorǵaý organdaryna joldandy. Sondaı-aq mınıstrliktiń quzyretti qurylymdary men vedomstvolaryna usynymdar men tapsyrmalar berildi. Bul baǵyttaǵy jumystar 2025 jyly odan ári júıeli túrde jalǵasady.
– Saladaǵy sybaılas jemqorlyqqa jol bermeý maqsatynda nendeı sharýalar atqarylyp jatyr?
– Sybaılas jemqorlyqqa qarsy sanany qalyptastyrýda buqaralyq aqparat quraldarynyń atqaratyn róli zor. Qazir – aqparat zamany. Biz mınıstrlikte atqarylyp jatqan ár jumysty aqparat quraldarynda jarııalap otyrmyz. Sýdyń «kóleńkeli» naryǵymen kúresýdegi jumystar men zań buzýshylyqtardy ashyq túrde jarııalaý arqyly mekeme qyzmetkerleri men tutynýshylardyń quqyqtyq saýatyn arttyrýdy kózdep otyrmyz.
Sý resýrstary jáne ırrıgasııa mınıstrligi qurylǵaly qyzmet etýge kelgen ár mamanǵa ádep normalary men sybaılas jemqorlyqqa qarsy mádenıetti qalyptastyrý boıynsha dárister ótkiziledi. Jas mamandardy adamgershilik, ádildik pen ar-ojdan rýhynda tárbıeleý arqyly sybaılas jemqorlyqqa qarsy mádenıetti qalyptastyryp, qoǵam men memleket tarapynan suranysqa ıe azamat bolyp qalyptasýyna yqpal etemiz. Sybaılas jemqorlyqqa jol bermeý jaǵdaıynda jastar sanasyna adaldyq pen ádildik, parasat pen qaıyrymdylyq sııaqty adamgershilik qasıetterdi sińirip tárbıeleýge tıispiz. Mine, bizdiń qoǵamnyń sanasy osyndaı dárejege jetýge tıis. Qoǵamda jemqorlyqqa múldem tózbeýshilik qalyptasýy shart.
Sybaılas jemqorlyqpen pármendi kúresý úshin halyqtyń quqyqtyq saýatsyzdyǵyn joıatyn, quqyqty túsindirý jumysynyń deńgeıi men sapasyn arttyrý mańyzdy. Konstıtýsııalyq tártipti qorǵaý, sybaılas jemqorlyqpen kúres aıasynda tıimdi, biryńǵaı jalpy memlekettik saıasat júrgizý, memleket pen azamattardyń ómir súrýiniń barlyq salasynda sybaılas jemqorlyq pen onyń kórinisteri deńgeıin tómendetý, qoǵamnyń memleketke jáne onyń ınstıtýttaryna senimin nyǵaıtý búgingi kúnniń basty maqsaty bolyp qala bermek.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken –
Jasulan SEIILHAN,
«Egemen Qazaqstan»
