«Kazahstanskaıa pravda»: úlken joldyń bel-belesteri

Baspasóz – senimdi derekkóz

«Kazpravdanyń» alǵashqy nómiri 1920 jyly 1 qańtarda jaryq kórdi. Gazet «Izvestııa Kırgız­skogo kraıa» dep ataldy. Ýaqyt óte kele el­men birge baspasóz de ózgerdi. «Step­naıa pravda», «Sovetskaıa step» degen atpen shyqty. Al 1932 jyldan bastap «Kazahstanskaıa pravda» boldy. Árıne, gazet ataýlary ǵana emes, sonymen qatar formaty, tırajy, taqyryby, mazmuny da ózgerdi.

Gazettiń tarıhynan syr shertken «Qazaq gazetteri» seriktestigi­niń bas dırek­tory, akademık Dıhan Qamzabekuly is-sharany júrgizip, «Kazpravdanyń» qazirgi kúnge deıin júrip ótken jolyn aıtyp ótti.

– 2021 jyldyń naýryzynda eki jetekshi respýblıkalyq gazet – «Egemen Qazaqstan» men «Ka­zah­stan­skaıa pravda» birik­ti­rildi, 2023 jyly qańtarda ekeýi de «Qazaq gazet­­teri» JShS-ǵa kiredi. Barsha jurt qadirleıtin gazet týraly oı da, nıet te sheksiz. Biraq biz tujy­rym­dap aıtaıyq: Birinshiden, «Kazah­stanskaıa pravda» gazeti – eli­miz­diń bereke-birligine, qoǵam­dyq kelsimine aıanbaı atsaly­syp kele jatqan basylym. Ekinshiden, bul basylymnyń kindigi asa aýyr tarıhı kezeńde 1920 jyly kesilse de, onyń tuńǵysh redaktory – Alash zııalylarymen tyǵyz baılanysta bolǵan, I Mem­lekettik dýma depýtaty Tımo­feı Ivanovıch Sedelnıkov. Úshin­shiden, «Kazahstanskaıa pravda» gazeti – Qazaqstandaǵy orys­tildi BAQ-tyń atasy jáne kósh­bas­­shysy. Tórtinshiden, ol – qalam usta­ǵan sarapshylardyń, ǵalym­dar­­dyń, oıly azamattardyń, jýr­na­lısterdiń pikir alańy, sheberlik mek­tebi, – dedi D.Qamzabekuly.

Konferensııa barysynda Senat tóraǵasy Máýlen Áshimbaevtyń quttyqtaýyn senator Nurtóre Júsip, Məjilis tóraǵasy Erlan Qoshanovtyń quttyqtaýyn depýtat Ashat Aımaǵambetov, Memlekettik keńesshi Erlan Qarınniń quttyq­taýyn Prezıdent keńesshisi Baýyrjan Omarov jetkizdi.

Senat tóraǵasynyń quttyq­taýynda Qazaqstan jýrnalıs­tıkasyndaǵy dál osy kúnniń mańyzy, elimizdiń aqparattyq keńistigin damytý, qoǵamdyq pikirdi qalyptastyrý jáne ulttyq múddeni qorǵaýǵa qosqan gazettiń úlesi ataldy.

«Kazahstanskaıa pravda» gazeti ǵasyrdan asa ýaqyt boıy el ómirindegi asa mańyzdy oqıǵa­lar­dyń jarshysy bolyp keledi. Ujym árdaıym joǵary sapamen, jaýapkershilikpen jáne jýr­na­lıstiń bıik mádenıetimen erekshelene bildi. «Kazahstanskaıa pravda» – táýelsiz Qazaqstannyń qalyptasý kezeńi men tarıhı jańǵyrtýlar jáne elimizdiń ósip-órkendeýi jolynda qabyldanǵan mańyzdy sheshimder shejire bolyp qattalǵan irgeli basylym. Gazet ujymy qazirgi sıfrlyq tehnologııa dáýirinde de kásibı biliktiliktiń bıiginen kóri­nip otyr. Sondaı-aq qoǵamnyń ózek­ti máselelerine jiti nazar aýda­ryp, senimdi aqparat kózi retinde ultqa qyzmet etip keledi», delingen M.Áshimbaevtyń quttyqtaýynda.

Májilis tóraǵasy Erlan Qosha­nov óz quttyqtaýynda basy­lym­nyń elimizdiń qalyptasýy men damýy­nyń barlyq mańyzdy keze­ńin qamtı otyryp, Qazaqstan tarı­hy­nyń shynaıy shejireshisine aınalǵanyn atap ótken.

«Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev: «Gazet shyǵarý úderisi men olardy oqý mádenıeti eshqa­shan úzilmeýge tıis. Biz bul iste sa­baqtastyqty saqtaýymyz kerek», degen edi. Elimizdiń basty ga­zet­teriniń biri retinde «Kazah­stan­skaıa pravda» uzaq ýaqyt óz oqyr­­mandaryn jańa jáne ózekti aqpa­ratpen, reportajdarmen, eks­klıýzıvti suhbattarmen qýanta­tynyna senimdimin. Búgingi tańda «Kazpravda» jańa qoǵam­nyń qalyptasýyna eleýli úles qosa otyryp, jýrnalıstik sheber­liktiń joǵary deńgeıin jalǵas­tyryp keledi. Parlament Máji­li­siniń zań shyǵarý qyzmeti men ju­my­syn árdaıym tereń jáne muqııat jarııalaǵany úshin je­ke alǵy­symdy bildirgim keledi», ­de­lin­gen E.Qoshanovtyń quttyqtaý ­hatynda.

Al Memlekettik keńesshi E.Qarın­­­niń quttyqtaýynda: «Osy ýaqyt ishinde basylym qazaq jýr­nalıstı­kasynyń temirqazyǵyna, ult baspa­sóziniń ustynyna aınaldy. Munda qalamgerlerimizdiń bir­neshe býyny sheberligin shyńdady. Gazet betterinde birtýar perzent­terimizdiń qoltańbasy qaldy. Búginde irgeli ujym halyq múdde­sine, el ıgiligine qyz­met etýdiń ozyq úlgisin kórsetip otyr. Mem­lekettik saıasattyń mán-ma­ńy­zyn túsindirýge atsalysyp, tyń bas­tamalar men jańa reformalardy júzege asyrýǵa úles qosyp keledi. Prezıdentimiz Qasym-Jomart Toqaev buqaralyq aqparat quraldaryn damytýǵa aıryqsha mán beredi. Jýrnalısterdi áleý­met­tik qoldaý máselesin de udaıy nazarda ustaıdy. Sizder óz min­det­te­rińizdi minsiz atqaryp, márte­beli ma­mandyqqa degen adaldyq­tyń ozyq úlgisin kórsetip júrsiz­der. Aldaǵy ýaqytta da elimizdi ór­ken­detý jolynda qajyrly eńbek ete beresizder dep senemiz», delingen.

Sondaı-aq jıynda Mádenıet já­ne aqparat mınıstri Aıda ­Ba­­lae­va­­nyń, Qazaqstan halqy Assam­bleıa­sy tóraǵasynyń orynbasary Marat Ázilhanovtyń, «Rossııskaıa ­gazeta» basylymy, «Belarýs segodnıa» baspa úıi, Qazaqstannyń strategııalyq zert­teýler ınstıtýty, Prezıdent mura­­ǵaty, t.b. uıym basshylarynyń qut­tyqtaýlary oqyldy.

Is-sharada «Egemen Qazaqstan» respýblıkalyq gazeti» AQ-nyń 2000-2016 jyldardaǵy pre­zı­denti, Memlekettik syı­lyq­­tyń laýreaty Saýytbek Abdrah­­ma­nov arnaıy baıandama jasap, baspasóz qazirgi jýrna­lıs­tı­kanyń klassıkasy ekenin atap ótti.

– Baspasóz materıaldardyń bedeli men sapasyn qamtamasyz etedi. Bul gazet pen jýrnal maqa­lalaryn tarıhı qujat retinde saqtaýǵa múmkindik beredi. Gazet jýrnalıstıkasynda tereń mazmun bar. Baspasóz kóbinese ınternet-resýrstarmen salystyrǵanda bedeldi jáne senimdi aqparat kózi retinde qabyldanady. Qaǵazdan oqý mátinge tereńirek enýge yqpal etetini de kúmán týdyrmaıdy. Adamdar­dyń qaǵazda oqylǵan aqparatty jaqsy este saqtaıtyny burynnan dáleldengen, – dep baspasózdiń ereksheligine toqtaldy.

Sondaı-aq Prezıdent janyn­daǵy Adam quqyqtary jónindegi komıssııanyń tóraǵasy, gazettiń belsendi avtory, kórnekti zańger Igor Rogov gazet 100 jyldan beri otandyq jýrnalıstıkanyń temirqazyǵy bolyp kele jatqanyn aıtty.

– Basylymnyń Qazaqstannyń ulttyq ıdeıasyn iske asyrýdaǵy, Memleket basshysynyń saıasatyn nasıhattaý men túsindirýdegi, mádenı-gýmanıtarlyq, moral­dyq-adamgershilik jáne basqa da qundylyqtardy damytý men taratýdaǵy rólin erekshe atap ótken jón. Basylym konstı­tý­sıonalızmniń ıdeıalary men qaǵı­dattaryn júzege asyrýǵa aıtar­lyq­taı úles qosyp keledi. Onyń resýrs­tary arqyly teorııa men prak­tıkanyń ózara baıla­nysy, respýblıkanyń provı­­zııalyq júıesine engizilgen «novel­la­lardy» tereń jáne jan-jaq­ty zertteý qamtamasyz etiledi. «Kaz­pravdanyń» árdaıym suranysqa ıe bolýynyń sebebi onyń ataýynda jatyr, taratatyn aqparatyna sáıkes keledi, – dedi I.Rogov.

Tulǵalar shyqqan tarıhı basylym

Konferensııa barysynda sóz ­al­ǵan Qazaqstannyń halyq ­jazýshysy, gazet ardageri Lıýbov Shashkova «Kazahstan­skaıa pravda»­ basylymynyń qazirgi kún úshin mańyzy zor ózindik tarıhı, aıryqsha tájirıbesi bar ekenin atap ótti.

– Qolyna qalam ustaǵan, ózi­niń ádebı bolashaǵyna beıjaı qaramaıtyn oqyrman úshin bul gazet nesimen tartymdy? Basylym joǵary bilikti kásibı mamandarymen oqyrmandy qyzyqtyryp, óz betterine eldegi jarqyn, biregeı, tanymal tulǵalardy tarta bildi. О́leńderimen elge esimi áıgili bolǵan aqyn Oljas Súleımenov osy gazette eńbek jolyn bastady. Oleg Mıskevıch, Gennadıı Tolmachev, Valerıı Býrenkov syndy jazýshylar eńbek etti. Bul gazettiń tarıhı tájirıbesi men qalamy qarymdy jýrnalısteri kitap oqıtyn ult jasaý jolynda óziniń úlken qoldaý bildiretinine senemin, – dedi ol.

Jazýshy osy oraıda aqyn O.Súleımenovtiń aldaǵy on jyl­dyqtar kitap pen ult arasyndaǵy sanaly túrdegi ózara táýeldilik ýaqyty bolýy qajettigi týraly aıtqan sózin keltirdi.

– Aqyn qazirgi órkenıet oqyr­mandy tyńdarman men kórermenge aınaldyryp jatqanyn, adamzat balasy jazý paıda bolǵanǵa deıingi tas ǵasyrynda osyndaı bolǵanyn jetkizgen edi. «Eger alǵashqy jazý tańbalaryn úırene bastaǵan, ústine teri jamylǵan bizdiń arǵy babalarymyzdyń aldynda damý keleshegi bolsa, qazirgi órkenıet – quldyraýdyń bastaýy, mádenıettiń toqyraýy» dedi aqyn. Meniń oıymsha, bul aıtylyp otyrǵan sózder búgingi gazetterge de qatysy bar. Eger biz oqıtyn ultty qalyptastyra alsaq, bul damyǵan el qurýdyń bir tetigi bolatyny sózsiz, – dep oıyn jalǵady jazýshy.

Qazaqstan strategııalyq zert­teý­ler ınstıtýtynyń bólim basshy­sy, saıasattanýshy Janar Tólen­dı­nova zamanaýı talaptar­ǵa saı jańa medıanyń damyp jatqanyna qaramastan, dástúrli buqaralyq aqparat quraldarynyń orny qoǵam úshin áli de zor ekenin tilge tıek etti. Onyń aıtýynsha, qazirgi tańda elimizdegi 5,5 myńǵa jýyq tirkelgen otandyq BAQ-tyń kópshiligi – baspasóz quraldary.

– Bul búginde aıtylyp júr­gen «gazet-jýrnaldyń kúni bitti» degen áńgimeni joqqa shyǵa­rady. Degenmen medıa tutyný kórsetkishterine nazar salsaq, otandastarymyzdyń jartysynan kóbi, ıaǵnı 57 paıyzy­ aqparatty áleýmettik jeliden ala­tynyn aıtqan. Al baspasózdi oqıtyndar qatary 4 paıyzdy ǵana quraıdy. Biraq bul elimizde baspasózdiń bedeli tómendedi degendi bil­dirmeıdi. О́ıtkeni gazet pen jýrnal eń senimdi derekkóz sanalady. Memleket basshysy jańa jyldy gazetterge suhbat berýden bastaýy tegin emes. Máselen, byltyr qańtardyń basynda «Egemen Qazaqstan» gazetinde Prezıdenttiń «Biz ozyq oıly ult retinde tek qana alǵa qaraýymyz kerek» degen taqyryppen suhbaty jarııa­lansa, bıyl «Ana tili» gazetinde «Maq­satym – ekonomıkany jáne egemendikti nyǵaıtý» atty suhbaty jaryq kórdi. Sondaı-aq ótken jyly ShYU sammıti qarsańynda «Kazahstanskaıa pravda» gazetinde Prezı­denttiń baǵdarlamalyq maqa­lasy shyqqanyn bilesizd­er. Buǵan qarap, Memle­ket bas­shysy eldiń bas ıdeologi retinde keleshekke arna­ǵan óz oılaryn negi­zinen baspasóz arqyly bildirip kele jatqanyn kóremiz, – dedi J.Tólendınova.

Sarapshy keıingi jyldary «Halyq únine qulaq asatyn memleket» tujyrymdamasy júzege asyp jatqanyn, bul turǵyda mass-medıa – bılik pen halyq arasyndaǵy altyn kópir rólin atqaratynyn jetkizdi. «Kazahstanskaıa pravda» gazeti bul tur­ǵyda ýaqyt talabyna saı óz qyz­me­tin joǵary dárejede atqaryp jat­qanyn, basylym betterinde qo­ǵam­daǵy eń ózekti taqyryptar men máse­leler qozǵalyp júrgenin aıtty. Bılik tarapynan halyqqa jetýge tıis aqparattar da, halyqtyń joǵa­ry jaqqa bildirgisi keletin oılary da ǵasyrdan asa ǵumyry bar gazetten kórinis taýyp jatyr. Basylymnyń zamanaýı aqparat quraldarynan ereksheligi – atalǵan aqparattyń bári áleýmettik jeli men keıbir ınternet-resýrstardaǵy sekildi haıpsyz, baıypty túrde kóterilip, jazylyp jatqanyn atap ótti.

Marapat – adal eńbektiń esesi

Qazaqstan halqy Assam­bleıa­synyń «Shańyraq» kafedralar qaýym­dastyǵynyń tóraǵasy, EUÝ professory Natalıa Kalashnı­kova bizdiń eli­mizde genetıkalyq turǵyda úlkenge qurmet dástúri bar ekenin jáne bul qurmet tek adamdar arasynda ǵana emes, tarıhy ǵasyrdan asqan basylymǵa da kórsetilip jatqanyn jasyrmady.

– 1920 jyldan bastap «Izvestııa Kırgızskogo kraıa», keıin «Stepnaıa pravda» bolyp jaryq kórgen gazet 1932 jyly bárimizge etene tanys «Kazahstanskaıa pravda» ataýyn ıelendi. Ol bar nazaryn portretti taqyrypqa aýdaratyn baspasózdiń úzdik dástúrin saqtap qaldy. Qazirgi tańda basylym Jańa Qazaqstandy qurý jolynda onyń mańyzdy minberiniń biri retinde óz qyzmetin sátti atqaryp keledi, – dedi ol.

N.Kalashnıkova Qazaqstan halqy Assambleıasy men «Kazah­stan­skaıa pravda» gazeti birlesip bir­­qatar ıgilikti is atqarǵany ja­ıyn­da derekterdi keltirdi. Máselen, so­nyń biri – «Qazaqstan: beıbitshilik pen kelisim aýmaǵy» (2010) kitaby. Bul eńbek gazet jýrnalısteriniń mate­rıal­dary negizinde ázirlengen. Son­daı-aq ol «QHA-ǵa 20 jyl: Bir el – bir taǵdyr», «Qazaqstan halqy Assam­­bleıasy: eki onjyldyqtyń tarıhy», «Uly Otan soǵysy jyl­da­ryn­­daǵy halyqtar dostyǵy: maıdan ga­zet­teri betteri negizinde» atty bir­le­sip shyǵarylǵan kitap­tarǵa toq­tal­dy.

Konferensııanyń jarys­sózinde gazettiń burynǵy basshylary Aleksandr Tarakov, Vladımır Kýrıatov, Májilis depýtaty Eka­terına Smyshlıaeva, Prezıdent arhıvi dırektorynyń orynbasary Roza Káribjanova, ózge de qonaqtar sóz alyp, mereıli mereıtoıyn atap ótip jatqan basylymnyń qazaq baspasózi aıdynyndaǵy orny ja­ıynda oılarymen bólisti.

Jıynda «Kazahstanskaıa pravda» gazetiniń birqatar qyzmetkeri adal eńbegi men joǵary kásibı biliktiligi úshin marapatqa ıe boldy. Atap aıtqanda, Mádenıet jáne aqparat mınıstriniń buıryǵy­men «Aqparat salasynyń úzdigi» tósbelgisimen gazettiń Túrkistan oblysy men Shymkent qalasyndaǵy menshikti tilshisi Lıýbov Dobrota, gazettiń ekonomıka bóliminiń redaktory Iýrıı Fomenko, Almaty qalalyq qosynynyń aǵa tilshisi Aıgúl Turysbekova marapattaldy. Sondaı-aq gazettiń arnaýly til­shisi Marına Demchenko, qoǵam bó­li­mi­niń tilshisi Áset Syzdyqov, dı­zaı­ner-kórkemdeýshi Pavel Sedı­lın Mádenıet jáne aqparat mınıs­triniń Alǵyshatyna ıe boldy.

Aıta ketsek, «Kazahstanskaıa pravda» gazetinde baıyrǵy dás­túrge saı túrli taqyrypta qalam ter­bep, kitaptary jaryq kórip jat­qan qalamgerler az emes. Sonyń biri Áset Syzdyqov ótken jyly «Alma­tınskoe chýdo» kitabyn ja­ryqqa shyǵarǵan edi. Bul eńbek qazaq qoǵamynda kóp talqyǵa salynyp, oqyrmandar tarapy­nan joǵary baǵasyn aldy. Avtordyń málim­deýinshe, aldaǵy ýaqytta kitap­tyń memlekettik tildegi nus­qa­sy da oqyrman qolyna tıedi. Konferensııanyń ekinshi bóliminde basylym ardagerleri men olardyń izin basqan redaksııa qyzmetkerleri pikir almasyp, baspasózdiń damý ­barysy týraly oıyn ortaǵa saldy.

Gúlnar JOLJAN,

Eskendir ZULQARNAI,

«Egemen Qazaqstan»