Tórtinshi synypta mamyr meıramynyń birinde Muhtar ekeýmiz mekteptiń jadaǵaı tóbesinde, syrmaq ústinde ómir jóninde tolǵanys aıtyp jatqanbyz. Bir kezde Muhtar maǵan: «Sen óskende kim bolasyń?», dedi. «Bastyq bolamyn» deýden jasqandym, basqadaı mardymdy eshteńe aıta almadym. Ol betime tiktep qarap: «Men jazýshy bolamyn», dep az bógelip, «Muhtar Áýezov sııaqty», dedi. Meniń júregim shymyr ete qaldy, Muhtar sol kezde alys mejeni boljaǵan eken.
Alpysynsha jyldary ekeýmiz aspırantýrada oqydyq, Akademııanyń kitaphanasynda kezigemiz, ol sırek qoljazbalar zalynda, men tabıǵı ilimder zalynda otyramyn. Tús kezinde Pýshkın eskertkishiniń qasynda serýendeımiz. Birde «Áı, Sháıkenov, tyńdashy mynany», dedi.
«Alp-alp basqan, alp basqan
Araby torym ózińsiń.
Jazyly, altyn, qol kesken
Aldaspanym ózińsiń»
dep bir toqtady, sonan-soń on mınýttaı osy jyrdy aýyzsha oqyp, alqynyp baryp toqtady. Bitken kezde ishimnen, «oı saıtan-aı», dedim. Áý bastan bilem, oqyǵandy jadynda saqtaý qabileti tym joǵary, sonshama jyrdy jatqa aıtyp tur. Birneshe ret oqyp, mashyqtanyp áýrelenbeıdi, júıelep bir-eki oqyǵanda esinde berik saqtalyp qalady.
– Keremet eken. Kim? – dedim, men de ázer demimdi alyp.
– Shalkıiz jyraý.
Qaztýǵan, Shalkıiz, Dospambet, Jıembet, Marǵasqa, Aqtamberdi, Úmbeteı jyraýlar, Tátiqara, Kótesh, Shal aqyndar, burynnan belgili Asan qaıǵy, Buhar jyraýlar injý-marjan jyrlarymen ózderine tıesili oryndaryna ornalasty. 1968 jyly «Qobyz saryny», 1970 jyly «Aldaspan» jaryqqa shyqty. Avtory – Muhtar Maǵaýın. Qazaq mádenıetiniń irgesi on besinshi ǵasyrǵa jyljydy. Eshteńeń joq, «taǵy el ediń» degen tujyrym birjola jabylýy kerek boldy. Jaı oqyrman eki qolyn jaıyp qarsy aldy, qýanyshy sheksiz. Eldi maqtanysh bıledi.
Ǵylymı izdenis Maǵaýınniń alǵashqy joly ǵana, qomaqty bolsa da, bastysy emes. Jetpisinshi jyldyń basynan keıin ol naqty jazýshylyqqa kóshti. Tyń tásil, jańa turǵydaǵy, tili de, oqıǵasy da baı shyǵarmalar dúnıege keldi. «Kók munar», «Alasapyran», «Sary qazaq», «Shaqan-Sheri», «Qypshaq arýy», «Qumyrsqa-qyrǵyn», «Jarmaq», otyzdan artyq áńgimeler: «Keshqurym», «Tilenshi», «Qııandaǵy qystaý», «Tazynyń ólimi», «Túngi qonaqtar», «Shańqa», «Qýyrshaq», taǵy da tolyp jatqan. Olarǵa meniń minezdemem kerek bolmas. Áıtse de osy shyǵarmalar shetelde jazylsa, joǵarǵy sórelerden oryn alary anyq. «Alasapyran», «Shaqan-Sheri», «Qypshaq arýy», «Jarmaq» – sóz joq klassıkalyq týyndylar.
О́zimniń ǵylymı izdenisimde zer sala oqıtyn eldiń ádebı, mádenı tarıhyn zertteýlerde kezdesken talaı oıly, namysty, tabysty ǵylymı jumystar jasaǵan ǵalymdardy bilemin. Áıtse de qazaq qoǵamynyń tarıhı qalyptasýyna tereń jáne ádil saraptama jasaǵan bir zertteýshi, ǵalym bar. Ol – Muhtar. Onyń úıinde 8 myń tomnan asa tarıhı, mádenı zertteýler qalaýly tur. Olar asa úlken talǵammen kerekti baǵyttar boıynsha jınaqtalǵan. Muqań bir oqyǵan dúnıesin esh umytpaıtyn, ásirese tarıhı oqıǵalar onyń zerdesinde erekshe oryn alatyn. Jaı boljam, estigendi kópeıtip ósirý emes, bári naqty ǵylymı aıǵaqtalǵan derekter negizinde. Ol bilimi telegeı teńiz, sırek daryndy ǵulama ǵalym edi.
Muqańnyń jigerine shyrmaý, shyǵarmashylyǵyna kedergi, daýly túıinderdiń negizi bolǵan sharýalardyń biri – eski murany dáripteý, olardy jaryqqa shyǵarý. Osy rette ol bes jyl júrip qazaq poezııasynyń marjandaryn («Poety Kazahstana», «Bes ǵasyr jyrlaıdy») bastyrdy. Tarıhı shyndyqty negizdeýde alǵashqy batyl qadamdy ol derbes qazaq handyǵynyń shejiresi ispetti «Qazaq tarıhynyń álippesin» jazyp shyǵarýmen bastady.
«Túrki, qazaq tarıhynyń negizgi belesti kezeńi Shyńǵys han ımperııasynyń qurylýy» deıtin. Tvorchestvosy tolysqan, ulan-ǵaıyr bilim jınaqtaǵan ol jaraǵan attaı daıyn edi. Bes jyl otyryp, tórt tomdyq Shyńǵys han romanyn jazyp bitirdi. Ádettegi ádebı obraz emes, qytaı tarıhshylary, jylnamashylary, Eýropanyń kezbe ǵulamalary jazyp qaldyrǵan naqty derekter negizindegi tarıhı roman.
Muhtardyń oılary tosyn, jat qoǵam qalyptastyrǵan tujyrymǵa kereǵar, Shyńǵys handy uly azat etýshi dep jarııalady. Osydan biraz buryn dúnıejúzinde 850 jyldyǵy dúrkirep atap ótilgen uly qolbasshy, shynynda da álemniń baıtaq bóliginde eki ǵasyrǵa jýyq beıbit ómir ornatty, al ózi myńjyldyq adam dep moıyndalǵan. Mádenıetti qaýymnyń biraz bóligi onan habarsyz eken. Muhań eń úlken kúná keshkendeı aıyptaldy. Daý-damaı úsh jylǵa sozyldy, birin-biri ǵaıbattaǵan maqalalar baspasózdiń betin shımaılady, eldi mezi qyldy.
Muhtar qaıyspady. Aldaspanyn qolyna ustap urysqa jeke shyqty jáne ony abyroıly oryndady. Onyń qamaly berik edi. Ol – baıtaq tarıhı bilim, jańa ulttyq sana. Túıin ońaı sheshildi. Ekranǵa 26 bólimdi qytaı halqynyń Shyńǵys han joryǵy men ımperııasynyń qurylýy jónindegi kınosy shyqty. Daý typ-tyıpyl boldy. Jalǵyz Maǵaýın. Jáne bir jarym mıllıard qytaı halqy. Uıat-aq boldy.
Qazaq qoǵamynyń qalyptasýynda jetispeıtin tarıhı tolǵaýdyń bir paraǵy áli toltyrylmaǵan. Ol – Altyn Orda tarıhy. Soltústik kórshimizdiń zorlyqty nyǵyzdaýmen jasalǵan shyndyqqa janaspaıtyn, eldigimizdi qorlaıtyn, paryqsyz tujyrymdar men paıymdaýlar etek aldy. Tipti baıyrǵy jerlerimizdi biz syılap edik, paıdalanyp kettińder degen jalalar kóbeıdi. Osy kezde Muqań «Altyn Orda» tarıhı romanyn jazyp, ol eldiń el bolyp qalyptasýynyń tórkini qaıdan shyqqanyn dáıekti jaýappen aıǵaqtady.
Muqa, sen qazaq ádebıeti men mádenıetinde bútindeı bir dáýirsiń. Ádebı shyǵarmalaryńnyń tarazyshysy halyq, sol halqyń qadirleıdi seni. El sanasynda eń joǵarǵy tuǵyrda tursyń. Altyn dápter túgeldeı sarqylmady, biraq onda belgilengen eń qundy armandaryńdy jaryqqa shyǵaryp, elińe syıladyń, alǵan mindetińdi túgeldeı ótediń. Endi Narqyzyldy erttep minip, kókke qaraı bet aldyń.
Qosh, qazaqtyń aldaspany!
Blok ShAIKENOV,
bıologııa ǵylymdarynyń doktory, professor
