Kollajdy jasaǵan – Záýresh Smaǵul, «EQ»
ETJ ne úshin kerek?
Aılyq eseptik kórsetkish (AEK) – salyqtardy, aıyppuldardy, járdemaqylardy, áleýmettik tólemderdi, basqa da mindetti tólemderdi esepteýge arnalǵan negizgi ólshem birligi. Bul kórsetkish jyl saıyn ózgerip otyrady. Bıylǵy AEK mólsheri – 3 932 teńge, 10 AEK – 39 320 teńge. Eń tómengi jalaqynyń (ETJ) mán-mańyzy – jumys berýshi óz qyzmetkeriniń tolyq aılyq jalaqysyn osy mólsherden tómen belgileı almaıdy. Osy arqyly memleket jumysshylardyń quqyn qorǵaıdy, eńbek qatynastaryn retteıdi. ETJ zeınetaqylardy, járdemaqylardy, aýrýhanalyq, basqa tólemderdi esepteýge áser etedi, óıtkeni onyń kóbi osy kórsetkishke baılanysty. Keıbir salyqtar men tólemder, mysaly, áleýmettik salyq nemese zeınetaqy jarnalary ETJ negizinde esepteledi. Bıyl elimizdegi eń tómengi jalaqy – 85 myń teńge. Bul kórsetkish jyl boıy kúshinde bolady. Zeınetaqynyń eń tómengi mólsheri – 62 771 teńge, bazalyq áleýmettik tólemderdiń mólsherin esepteýge qatysty eń tómengi kúnkóris deńgeıiniń mólsheri – 46 228 teńge.
«Tolyq jumyspen qamtylǵan, belgili bir kúnkóris deńgeıi bar elde turatyn adam óz eńbegi úshin eń az degende kúnkóris mınımýmyn jabatyn mólsherde aqy alýy kerek dep boljaý qısyndy. Bul turǵyda búkil álemdegi ekonomısterdiń kózqarasy ekige jarylǵan: eń tómengi jalaqyny belgileý saıasatyn qoldaıtyndar da, osy bastamaǵa qarsylar da bar. Qarsylardyń ýáji – eger suranys bolsa, usynys bolady. Belgilengen mınımýmnan tómen aqyǵa jumys isteýge daıyn adamdardyń barlyǵy jumysqa ornalasa almaıdy, óıtkeni zań jumys berýshilerge osyndaı tómen jalaqyny tóleýge ruqsat etpeıdi. Nátıjesinde, belgilengen mınımýmnan tómen jalaqyǵa jumys isteýge kelisken barlyq jumys kúshi kóleńkeli tabys túrine kiredi.
Eń tómengi jalaqyny engizý saıasatyn qoldaıtyndar kóbinese jumys berýshiler monopsonııalyq kúshin kórsete bastaıdy dep sanaıdy. Monopsonııa – naryqta jalǵyz jumys berýshi bolyp, kez kelgen jalaqyny óz betinshe belgileı alýy. Sol turǵyda halyqty ádiletsiz qanaýdan qorǵaý úshin eń tómengi jalaqyny engizý qajet. Siz ben biz ETJ eń tómengi kúnkóris deńgeıinen tómen belgilenbeıtinin túsinemiz. Árbir eńbek laıyqty baǵalanýǵa tıis. Adam óziniń jalaqysyna ózin qalypty ómirmen qamtamasyz etýi kerek», deıdi halyqaralyq ekonomıst Danııar Moldahanov.
Keltirilip otyrǵan kestedegi kórsetkishterge nazar aýdarsańyz, elimizdegi eń tómengi jalaqy (ETJ) eń tómengi kúnkóris deńgeıinde belgilengenin, tek 2019 jyly ETJ eń tómengi kúnkóris deńgeıinen joǵary bolǵanyn baıqaýǵa bolady.
Eldegi ETJ mólsheri qalaı esepteledi?
ETJ zańǵa sáıkes jumys isteıtin qarapaıym qyzmetkerdiń aılyq jalaqysynyń tómengi deńgeıi ekenin, jumys berýshiniń qyzmetkerlerge sol mólsherden tómen jalaqy tóleýge quqyǵy joq ekenin taǵy bir eske sala keteıik. Mysaly, 2024–2026 jyldarǵa arnalǵan memlekettik bıýdjet týraly zańǵa sáıkes eń tómengi jalaqy 85 myń teńge boldy, 2022 jylmen salystyrǵanda bul 15 myń teńgege ósti. 2018 jylǵa deıin elimizdegi ETJ eń tómengi kúnkóris deńgeıine teńestirilgen edi. Eń tómengi kúnkóris deńgeıi – bir adamǵa shaqqandaǵy tabystyń tómengi shegi. Bul azyq-túlik pen basqa da mańyzdy qajettilikterge jumsalatyn qarajat.
Byltyr eń tómengi kúnkóris deńgeıi 7%-ǵa artyp, 43 407 teńgeni qurady. 2019 jyldan bastap eldegi eń tómengi jalaqy resmı eń tómengi kúnkóris deńgeıinen joǵary boldy. Áýeli ol 1,5 ese ulǵaıtyldy, keıin jyl saıyn kóbeıetin boldy. Byltyr 20 naýryzda Úkimettiń ETJ esepteýdiń jańa ádistemesin bekitý týraly qaýlysy shyqty. Oǵan eki kórsetkish áser etedi: ortasha jalaqy, eńbek ónimdiligi. Ortasha jalaqy deńgeıi shartty túrde eldiń barlyq jumys isteıtin azamattaryn eki teń bólikke bóledi: sol deńgeıden joǵary jáne tómen jalaqy alatyn azamattar. Eńbek ónimdiligi – bul shyǵarylǵan ónim kóleminiń jumsalǵan resýrstarǵa qatynasy.
Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstri S.Jaqypovanyń aıtýynsha, elimizdegi eń tómengi jalaqyny 1 mıllıon 800 myń adam alady.
Byltyrǵy sóz, bıylǵy is
Esterińizde bolsa, ETJ-ny esepteý máselesi byltyr biraz talqylanǵan. Máselen, Májilis depýtattary Úkimetke eń tómengi jalaqyny 2025 jyly 100 myńǵa jetkizýdi usynǵan. Alaıda bul salaǵa jaýapty mınıstrlik elde eń tómengi jalaqyny esepteýge qatysty jańa ádisteme ázirlengenin aıtyp, usynysty qabyldamaǵan.
Bul jóninde depýtat Erkin Ábil bir suhbatynda: «Jańa ádistemege sáıkes, Úkimet eń tómengi jalaqyny medıandyq jalaqy men eńbek ónimdiligine qarap anyqtaıdy. Buryn ony eń tómengi kúnkóris deńgeıine, ınflıasııaǵa qarap belgilegen. Kelesi jyly ETJ eki ese ósedi», degen edi.
Biraq bıylǵy jaǵdaı depýtattyń aıtqanyndaı bolmaı shyqty. Buǵan qosa Úkimet aldaǵy úsh jyl ishinde ETJ-ny medıandyq jalaqynyń 50 paıyzyna jetkizýdi josparlap jatqanyn aıtqan. Osy másele aıtylǵan 2024 jyly BAQ betterinde «7 jylda eldegi eń tómengi jalaqy 125 myńǵa jetedi, mundaı mejeni Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligi belgilep otyr» degen aqparat shyqty. Sodan soń bastama týraly mınıstr Svetlana Jaqypova egjeı-tegjeı túsindirip berdi.
«2030 jylǵa deıin ázirlengen tujyrymdamaǵa sáıkes biz 34 paıyzdan bastaımyz. Eń tómengi jalaqyny 125 myńǵa jetkizýge ekonomıkamyz 2024 jyly daıyn bolady dep aıta almaımyn. Maqsatty mejege jetý úshin bıznestiń damýy, eńbek ónimdiligi artýy kerek. Ár adamnyń, ár otandasymyzdyń yntasy bolýy qajet. Josparǵa jetýge bir ǵana mınıstrlik emes, bárimiz jumylýymyz kerek», degen edi mınıstr.
Mınıstr aıtqandaı, ekonomıkanyń ETJ-ny kóterýge qashan daıyn bolatyny belgisiz. Iаǵnı el ekonomıkasynyń erteńin eshkim naqty boljap aıta almaıdy. Ekonomıkamyzdyń tabysyna sáıkes medıandyq jalaqy da ózgerip otyrady. Desek te keıingi jyldary oń dınamıka bar. Biraq medıandyq jalaqy eldegi ortasha aılyqtan tómen.
Sarapshylardyń aıtýynsha, Úkimet osy tusta tómengi jalaqyny arttyrýda ortasha aılyqty emes, medıandyq jalaqyny negizge alyp otyr. Joǵaryda atalǵan jańa ádistiń bıyl qoldanysqa enetinine de sarapshylar senbeıdi. Sebebi úsh jyldan beri eńbek mınıstrligi jańa ádis usynyp keledi, rasynda málimdemelerdiń nátıje bergenin áli kóre almadyq.
Materıal basylymǵa daıyndalyp jatqan kezde depýtat Erkin Ábilmen habarlasýdyń sáti tústi. Birden «Byltyr kelesi jyly ETJ eki ese ósedi dep edińiz...» dep saýal qoıdyq.
«ETJ-ny kóterý – «Amanat» partııasynyń saılaýaldy baǵdarlamasy bolatyn. Shynyn aıtqanda, muny Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligi sozyp jiberdi. Bir qyzyǵy, ETJ-ny esepteýdiń jańa tásilin byltyr sáýir aıynda bekitti. Sáýir aıynda bekitilgen soń bıyl daıyn bolady dep oıladyq. Muny ósirýdiń eki tásili usynyldy, ıaǵnı ETJ-ny mólsherin kóterýdiń eki krıterııi: biri – medıandyq jalaqy, ekinshisi – eńbek ónimdiligi. Birinshisi bar, ekinshisi osy kóktemde daıyn bolady. Bıýdjetti bekitken kezde «Nege biz ETJ-ny esepteýde jarty jyldyq aılyqty negizge almaımyz?» dep suraq qoıdym. Qysqasha aıtqanda, munyń bárine mınıstrlik daıyn bolmady. Sóıtip, byltyrǵy kórsetkish sol qalpynda qaldy. Májilistiń qarjy komıteti ETJ-ny 100 myńǵa deıin kóterýdi usyndy. Jyl sońynda taǵy da barlyq statıstıkany alyp esepteıdi, sol esep boıynsha 2026 jyldyń bıýdjetine ózgerister engizilip, kelesi jylǵy ETJ mólsheri bekitiledi. Bizdiń esebimizshe, kelesi jyly ósýge tıis. Keminde 100 myń bolý kerek. Buǵan deıin ETJ-nyń qalaı esepteletinin naqty bilgen de joqpyz. Qazir formýlasy bar, ashyqtyq bar, endi jyl saıyn ósip otyrýǵa tıis», deıdi Májilis depýtaty.
