Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Osy qasıetti mekende 1953 jyly Qanseıit, araǵa eki jyl salyp Bekseıit, 1957 jyly Toqseıit atty úsh ul men Álıma, Jámıla, Baǵıla, Balqııa atty tórt qyz dúnıe esigin ashypty. Perzentterin Ábdez aqsaqal men Gúlperızat anamyz Qudaıdan jalbaryna júrip surap alǵan eken. Bulaısha oı qorytýymyzǵa myna áńgime túrtki boldy. Sondaı-aq úsh uldyń attary da osy oqıǵanyń rastyǵyn dáleldeı túsedi.
Kónekóz qarııalardyń aıtýynsha, jaýgershilik zamanda myń musylman Qudaıǵa qulshylyq jasap, namaz oqyp otyrǵan kezde jaý shapsa kerek. Imamǵa uıyǵan jamaǵat namazdaryn buzbastan jaý qolynan qaza tabady. Sondyqtan el-jurt olardy Alla Taǵala jolynda qaıtys boldy dep, ol jerdi «Myń sheıit» atap ketken eken. Keıin kele ol «Myńseıit» degen ataýǵa ıe bolypty. Sol jerdi musylman qaýym áli kúnge deıin áýlıeli jer sanap, qasıet tutatyn kórinedi. Tula boıy tuńǵysh perzenti shaqalaq kezinde shetinep ketken soń, biraz ýaqyt bala kótere almaı júrgen Gúlperızat anamyz sol áýlıeli jerge túnep, Alladan bala tilegen eken. Tilegi qabyl bolyp, 7 perzentti bolypty.
Qanseıit Ábdezuly – ádebıettanýshy, synshy, qalamger, ustaz, ǵalym, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor, Bilim berý isiniń úzdigi. Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri. Halyqaralyq Jambyl atyndaǵy jáne «Alash» ádebı syılyǵynyń laýreaty. Sholohov atyndaǵy Altyn medal ıegeri. Tólebı aýdanynyń qurmetti azamaty. Bul ataq-dárejeniń barlyǵy – ǵalym-ustazdyń taban aqy men mańdaı teriniń óteýi. Adal eńbegimen alǵan asýlary men baǵyndyrǵan belesteri, jetken jetistikteri.
Qanseıit Ábdezuly 1975 jyly qazirgi Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıteti fılologııa fakýltetin, odan soń aspırantýrasyn bitirgen. Eńbek jolyn da osy qara shańyraqtan bastaıdy. Munan keıin Bilim jáne ǵylym mınıstrligi Joǵary bilim berý basqarmasynyń bólim basshysy, Qyzdar pedagogıkalyq ınstıtýtynda dosent, kafedra meńgerýshisi, fılologııa fakýltetiniń dekany, Qazaq ulttyq pedagogıkalyq ýnıversıtetiniń oqý-ádistemelik jumystar jónindegi prorektory, ózi bilim alǵan qara shańyraqtaǵy fılologııa fakýltetiniń eki ret dekany bolyp abyroıly qyzmet atqarady.
Ǵalym-ustaz joǵary oqý oryndarynda dáris bere júrip, «60–80-jyldardaǵy qazaq prozasy jáne Táken Álimqulov shyǵarmashylyǵy» atty taqyrypta doktorlyq dıssertasııa qorǵady. Bul – erekshe atap ótýge turatyn ǵylymı eńbek. О́ıtkeni ǵalym osy eren eńbeginde qazaq ádebıetiniń qorjynyna olja salǵan klassık jazýshy, birtýar daryn Táken Álimqulovtyń búkil súbeli shyǵarmalaryn tereń taldap, ádebı aınalymǵa engizdi. Sóıtip, qabyrǵaly qalamgerdiń esimin qazaq ádebıetiniń tarıhyna altyn áriptermen jazýǵa zor úles qosty. О́zi de sol eren eńbegi arqyly ataq-abyroıǵa bólendi. Sonymen qatar óziniń ǵalymdyq dara qoltańbasyn baıqatty.
Kórnekti synshy-jazýshysy Nurdáýlet Aqysh «Tákentaný taǵylymy» atty eńbeginde: «Qanseıit Ábdezuly tek qazaqtyń kórkem prozasyn ár qyrynan taldap, tushymdy oılar usynýmen ǵana shektelip júrgen ǵalym-synshy emes. Onyń qalamyna ádebıettanýshy ǵalymdar men synshylar jaıynda da tolymdy tolǵamdar, portrettik bederler oralyp jatady. Munyń naqty mysaldary – Asqar Súleımenov, Tólegen Toqbergenov, Zeınolla Serikqalıev, Rymǵalı Nurǵalı, Saǵat Áshimbaev, Saılaýbek Jumabek týraly jazǵan shyǵarmashylyq portretteri. Qashanda tynymsyz izdenis ústinen tabylatyn ǵalym-synshy búgin óziniń shyǵarmashylyq babynda. Ustazdyq, qaıratkerlik qyzmetterin yqylaspen atqara júrip, óziniń súıikti taqyryby, qazaq ádebıeti jaıynda parasatty paıymdaýlarǵa ýaqyt taba bilýi de – sol eńbekqorlyqtyń, tabandylyqtyń, kórkemdikke degen ińkárliktiń nyshany ekendigi sózsiz», dep áriptesiniń ǵylymı eńbekteri týraly parasatty paıym bildiredi. Bul – bizdiń joǵaryda aıtqan pikirimizdi tolyqtyra túsedi.
Qanseıit Ábdezuly buǵan qosa qazaq ádebıetiniń tarıhyna arnalǵan ondaǵan oqýlyq pen oqý quralyn hám monografııalar jazdy. Sondaı-aq ol – «Keıipker jáne tartys», «T. Álimqulov jáne qazaq prozasy», «T.Álimqulov jáne 60–80-jyldardaǵy qazaq ádebıeti», «Ádebıet jáne óner», «Táýelsizdik jáne qazaq ádebıeti», «Jazýshy jáne zaman shyndyǵy», «Tarıh jáne taǵdyr», «Tanym kókjıegi», «Aqıqattyń aldaspany», «Alash perzenti» syndy zertteý men syn maqalalar jınaǵynyń avtory. Bul zerdeli zertteýlerdiń bári – qazaq ádebı synynyń qorjynyna salynǵan qymbat qazyna. Al mundaı mańyzy joıylmaıtyn qundy eńbekter únemi oqyrman nazarynda bolatyny haq.
Qanseıit aǵa – osy tekti Ábdez áýletiniń tólbasy. О́zinen keıingi inisi Bekseıit Túlkıev – dúıim halyq, muqym elge tanymal tulǵa. Sýret jáne sport óneriniń sańlaǵy. 1971 jyly Almaty qalasyndaǵy N.Gogol atyndaǵy kórkemsýret ýchılıshesine túsedi. Osy jerde oqyp júrgeninde Máskeýden kelgen professorlar Bekseıittiń talantyn tanyp, jas daryn oqýyn Máskeý qalasyndaǵy Stroganov atyndaǵy Joǵary kórkemsýret ınstıtýtynda jalǵastyrady. Álemdik deńgeıdegi ataqty ustazdardan dáris alady. Osy joǵary oqý ornyn bitirisimen KSRO Sýretshiler odaǵynyń músheligine qabyldanady. Aǵasy Qanseıittiń aıtýynsha, Bekseıittiń asa talantty, erekshe daryndy bolýyna úsh qaınar bulaqtan nár alǵany yqpalyn tıgizipti. Birinshisi – týǵan jerdiń topyraǵy, tumsa tabıǵaty, ekinshisi – qazaqtyń uly sýretshisi Toqbolat Toǵysbaev, úshinshisi – belgili sýretshi Erkin Aıtbaev. Bul pikirge alyp-qosarymyz joq.
Bekseıit Túlkıev qamshynyń sabyndaı ǵana qysqa ǵumyrynda qazaq beıneleý óneri men sportynyń ósip-órkendeýine súbeli úles qosty. Atap aıtsaq, onyń qylqalamynan týǵan «Kókpar», «Maýsym. 1941 jyl», «Atameken», «Tolǵanys», «Ákemniń portreti», «Dala shejiresi», «Zamandastar», «Kıno túsirý alańy», «Sýretshiniń túsi», «Ákemen qoshtasý», «Iirim», «N.Ábdirov», taǵy basqa júzge jýyq kartınasynan bastap, kezinde Prezıdent rezıdensııasynyń qabyrǵasyna ilingen «Uly kósh» polotnosy – qazaq beıneleý óneriniń qorjynyna salynǵan úlken olja. Sol kezde júz myń danamen shyqqan bul týyndyda 90-ǵa jýyq tarıhı tulǵanyń bet-beınesi bederlengen. Ol tarıhı tulǵalar arasynda qazaq halqynyń kósemderi men sheshenderi, batyrlary men bıleri, alyptary men arystary, aqıyq aqyndary men qabyrǵaly qalamgerleri, óner maıtalmandary men sport sańlaqtary, memleket jáne qoǵam qaıratkerleri bar. Osy eren eńbekteri der kezinde baǵalanyp, 1988 jyly Qazaqstan Jastar odaǵy syılyǵynyń laýreaty atandy.
1977 jyldan bastap qylqalam sheberleriniń respýblıkalyq jáne halyqaralyq kórmelerine qatysyp, júldeli oryndardy enshiledi. Onyń týyndylary osy kúnge deıin oblystyq, respýblıkalyq hám sheteldik murajaılar tórinde tur. Osy oraıda qazaqtyń qabyrǵaly qalamgeri, halyqaralyq Abaı klýbynyń prezıdenti Rollan Seısenbaev 1995 jyly London qalasynda Abaı úıin ashqanda, sol saltanatty shara sheńberinde Bekseıit Túlkıevtiń de kórmesin ótkizip bergenin aıta ketkenimiz abzal.
Sport salasynda alǵan asýlary men baǵyndyrǵan belesteri aıtarlyqtaı. Máskeýde oqyp júrgen kezinde shyndap den qoıypty. «Adam kirpish sııaqty. Kúıgen saıyn qataıa túsedi» dep Bernard Shoý aıtpaqshy, alǵashqyda karatemen, sosyn gımnastıkamen, keıin Koreıdiń taekvondo, Qytaıdyń ý-shý gımnastıkasymen bar ynta-yqylasyn sala aınalysyp, sporttyń qyr-syryn tereń meńgeredi. Tipti kezinde Mıhaıl Krıýchkov esimdi ustazy ekeýi KOKP bas hatshysy L.I.Brejnevtiń kúzetshileri men oqqaǵarlaryn karate ónerine baýlypty. Keıin ustazy dıplomatııalyq qyzmetpen shetelge ketken kezde, bapkerlikti ózi atqarǵan eken. Bul – onyń karateden Máskeýde ótken chempıonatynda kúmis júldeni ıelengen kezi bolsa kerek.
1991 jyly aty alty qurlyqqa máshhúr atpal azamat, qara belbeýdiń 7-dan ıegeri Mustafa О́ztúriktiń muryndyq bolýymen Qazaq elinde tuńǵysh ret Taekvondo federasııasy quryldy. Bekseıit Túlkıev Taekvondo federasııasynyń tuńǵysh prezıdenttigine biraýyzdan saılanyp, sol uıymdy 7 jyl abyroımen basqardy. Mustafa О́ztúriktiń uıǵarymymen taekvondodan qara belbeýdiń 6-dan ıegeri atanady. 1993 jyly Amerıkada taekvondodan álem birinshiligi ótedi. Sol jarysqa Mustafa О́ztúrik pen Bekseıit Túlkıev Qazaqstan Taekvondo qurama komandasyn bastap baryp, Qazaq eliniń atyn shyǵardy. Munan keıin Italııa, Ispanııa, Japonııa, Koreıa, Mysyr, Túrkııa, Malaızııa, Aýstralııa, Fılıppın, Kolorado, Gonkong, taǵy basqa elderde ótken álem birinshilikterine qatysyp, atoı salady. Munyń bári qanshama ýaqyt pen kúsh-qýatty, mańdaı ter men taban aqyny, qala berdi qarjy-qarajatty qajet etetini ámbege aıan. Bir shúkirshilik eterimiz, Qasqasýdaǵy ózi oqyǵan oqý ordasyna Bekseıit Túlkıev esimi berildi. Sondaı-aq Jambyl oblysyna qarasty Baýyrjan Momyshuly aýylyndaǵy, Batys Qazaqstan oblysyndaǵy taǵy bir sport mektebi Bekseıit Túlkıev esimimen atalady. Qazaq barda Bekseıit Túlkıevtiń aty óshpek emes.
Qanaǵańnyń kishi inisi Toqseıit Ábdezuly – ómir-baqı ustazdyq etip, shákirt tárbıelegen hám óz aǵasy Bekseıit Túlkıev atyndaǵy mektepti basqarǵan bilimdi de bilikti azamat edi. О́kinishke qaraı, byltyr dúnıeden ozdy. Al baqıǵa erterek attanǵan Jámıladan basqa qaryndastarynyń bári salıqaly perzent tárbıelep, óz kásipterin dóńgeletip, elimizdiń damýyna úles qosyp keledi. Munyń bári – joǵaryda aıtqan tekti áýlet týraly aıtqan sózimizdiń dáleli.
Qasıetti Qasqasýda «Ábdezdiń baýy» degen kók jelekke oranǵan baý-baqsha bar. Jergilikti turǵyndardyń barlyǵy jyl on eki aı sol baqty saıalap serýen qurady, demalady. Sol baqtaǵy aǵashtardyń bárin ekken de, aıalap kútken de Ábdez aqsaqal bolatyn.
Adamzat balasynyń tiri kezinde jasaǵan úsh amaly dúnıeden ozǵannan keıin de artynan úzdiksiz saýap joldap turady eken. Birinshisi – meshit salý, ıa bolmasa oqý ordasynyń ashylýyna septigin tıgizý, aǵash egý, qudyq qazý, kópir nemese jol salý. Ekinshisi – adamzat balasy paıdalana alatyn ilim men kitap, urpaqtary men shákirtterge bergen tálim-tárbıesi hám aqyl-ósıeti. Úshinshisi: artynan duǵa jasaıtyn salıqaly perzentteri. Osy qaǵıdaǵa súıensek, Ábdez aqsaqaldyń úzdiksiz baryp turatyn amaldary bar. Olar – ózi ekken baý-baqshasy men salıqaly urpaqtary. Bálkim, urpaqtarynyń ult maqtandaryna aınalǵany sol amaldarynyń sharapaty shyǵar. Laıym, solaı bolǵaı!
Ermahan ShAIHYULY,
Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri
