Sýretti túsirgen – Tımýr Batyrshın
Desek te bul tujyrymdarǵa tolyqtyrýlar jasaý qajet. «Buryn ba, keıin be» degen suraqqa: «Aldymen bolǵan oqıǵa týraly aqparat taratý, sonan keıin folklor», dep jaýap berýge bolady. Akademık, folklortanýshy Seıit Qasqabasov: «Árbir jańadan týǵan janr ózinen burynǵyǵa negizdeledi...»; «Ańyz janry tarıhı shyndyq, tarıh negizinde qalyptasady... Ańyzda aıtylatyn habar, oqıǵa esh kúmán týǵyzbaıdy, óıtkeni onyń túp negizi – tarıhı shyndyq». «Ańyz osy oqıǵa dáýirine jaqynyraq bolady...», deıdi «Oıóris» kitabynda. Ańyz negizi tarıhta bolǵan shyn oqıǵadan quralady eken. Jáne sol dáýirge ýaqyt jaǵynan eń jaqyny. Al onda ol oqıǵa ańyz bolyp qalyptasqanǵa deıin qandaı úlgide taraldy? Álbette, aldymen habar túrinde tarady. Sondyqtan da ańyzdyń ózeginde qoǵamdyq sanaǵa qozǵaý salatyn habar janry da, oqıǵat (oqıǵa týraly aqparat) janry da kezdesetini zańdylyq. Muhtar Maǵaýınniń «Altyn Orda» kitabynda mynadaı sóılem bar: «...odan bergi áleı oqıǵalardyń habary jetpegen»; nemese «...qalǵan eki elshiniń saqalyn kúzep qorlap, bar zilimen keri qaıtarady. Esirkegennen emes, habarshylyq úshin» (Muhtar Maǵaýın. Altyn Orda. Magauin Publishing. Almaty, 2024. 12-13-b.). Alǵashqysyndaǵy «habary jetpegen» degen tirkestiń astaryn ashyp kórseń, «bolǵan oqıǵa týraly maǵlumaty bar aqparat berilmegen» degen mazmun shyǵady. Demek bolǵan oqıǵa týraly alǵashqy aıtylǵan aqparattyń jıyntyǵyn qazaqtar «habar» degen. Al habardy jetkizýshini «habarshy» degen. Bul habarshy, ıaǵnı «aqparat jetkizýshi» degen maǵynadaǵy ataý HH ǵasyrdyń basyndaǵy qazaq baspasózinde de boldy. Mysaly, Qapez Baıǵabyluly «Tilshi» gazetiniń jergilikti jerdegi habarshysy bolǵan. Sonymen birge oqıǵany kózimen kórgen adam bolǵan oqıǵa týraly tolyǵyraq aqparat aıtady. Ony biz «oqıǵat» deımiz. Oqıǵatta aqparat habarǵa qaraǵanda molyraq bolady. Ýaqyt óte kele bolǵan oqıǵa týraly aýyzeki áńgimeler taraıdy. Aýyzeki áńgimede oqıǵa aqparattarynyń naqtylyǵy azaıyp, shyndyǵy kómeskilene bastaıdy da, ótken shaqpen aıtady. Sebebi men saldaryna kóbirek nazar aýdarylady. Bir urpaqtan ekinshi urpaqqa aýysa kele derekterdiń naqtylyǵy men anyqtyǵy álsirep, ańyzǵa aınalady.
Ásili, folklor belgili bir tarıhı shyndyqtyń negizinde ómirge keledi. Al qoǵamdyq sanaǵa qozǵaý salý úshin aıtylǵan sózdiń mindeti – osy kúngi bolyp jatqan oqıǵalardan aqparat berip, áleýmetke osy kúnniń ózekti máselelerin aıtý, áreketke bastamashy bolý. Bul da ýaqyt óte kele eskiredi. Keıingige qajeti bolmaı da qalady. Onyń elesin folklor ańyz túrinde keıingige jetkizedi. Demek folklordan buryn qoǵamdyq sanaǵa qozǵaý salý janrlary habar, oqıǵat ómirge keledi eken.
Zamanhat pa, zamansóz be?
«Zamansóz» termıniniń aqparat quraldarynda aıtylyp, oqý baǵdarlamalarynda qoldanylyp kele jatqanyna ájeptáýir ýaqyt boldy. «Zamanhat» degen termın Ahmet Baıtursynulynyń «Ádebıet tanytqyshynda» bar. Ǵalym zamanhat týraly jazǵany:
a) «Zamanhat bireýdiń zamanynda bolǵan tarıhı ýaqıǵadan derek beredi». Demek oıdan shyǵarylǵan ertegige emes, belgili bir tulǵa ómir súrgen zamannan jáne sol zamanda bolǵan tarıhı oqıǵadan habar beretin aqparatqa qurylady;
á) «...Iаkı óz ishinde bolǵan isterden derek beredi». Zamanhat deregi dúdámál ańyz emes, ol aıtýshynyń kózimen kórgen áleýmettik áreketterden alynǵan naqty derek, shyn maǵlumatqa qurylǵan dáıegi bar, dáleli anyq týyndy.
b) «Zamanhat shejiredeı emes, tártipti, júıeli keledi».
Demek ol japatarmaǵaı jazylǵan, áý basta kimniń jazǵany belgisiz shejire emes, belgili bir avtordyń oıdy bastaýy, oqıǵany órbitýi, júıesi bar jýrnalıstik shyǵarma.
v) «Zamanhatty oqymysty adamdar jazady».
g) «Munda qur halyq aýzynda áýeze bolyp júrgen dálelsiz sózder jazylmaıdy». Túıip aıtsaq ómirlik aqıqatqa negizdeledi eken.
d) «Zamanhatta... ýaqıǵany bolǵan kúıinshe jazbaı, jazýshy óz kóńiliniń kúıine boıap, reńkin ózgertýi yqtımal. Olaı etý ýaqıǵanyń durystyǵyna kemshilik keltiredi». Demek jýrnalıst áserine eltip, jandúnıesiniń yrqyna erip, óz kóńil kúıiniń aýanymen aýa jaıylyp ketpeı, ásireleýge, áspetteýge boı aldyrmaı, oqıǵany bolǵan kúıinshe shynaıy jetkizýi kerek degendi eske salady ǵalym.
Ahmet Baıtursynulynyń bul aıqyndamalary – sol kezdegi kósemsóz janrlaryna tán belgilerdiń jıyntyǵy. Ol aıtady: «Kósemsóz – sheshensóz sııaqty áleýmetke aıtqanyn istetý maqsatymen shyǵarylatyn sóz. Sheshensózden munyń aıyrylatyn jeri – sheshensóz aýyzsha aıtylady, kósemsóz jazýmen aıtylady. Áleýmet isine basshylyq pikir júrgizetin sóz bolǵandyqtan da kósemsóz dep atalady».
Aqańnyń «kósemsóz» degeni, bizdiń qazirgi uǵymymyzsha – jazbasha pýblısıstıka, al «sheshensóz» degeni – aýyzsha pýblısıstıka eken. Biraq biz jalpy «pýblısıstıka» degen termınniń ult tilindegi balamasyn «kósemsóz» dep qana alyppyz da, termınniń maǵynasyn aıqyndaıtyn qazaqsha uǵymnyń aýyzshasy – «sheshensóz» de, jazbashasy – «kósemsóz» ekenin elemeppiz. Biraq ekeýiniń de maǵynasyn bir arnaǵa syıdyryp, ekeýine ortaq bir ataý bergimiz kelse, ol álbette, shetelden engen «pýblısıstıka» degen sóz bola almaıdy. «Pýblısıstıka» degen termın qazaqta tek kósemsóz, ıaǵnı «jazbasha pýblısıstıka» degen uǵym retinde qalyptasyp qaldy. Bul – bir. Ekinshiden, biz qoǵamdyq sanaǵa aqparatty aýyzsha jáne jazbasha jetkizý arqyly ǵana áser etip qoımaıdy ekenbiz. Qoǵamdyq sanaǵa aqparatty ısharamen de, dybyspen de, beınemen de taratý arqyly qozǵaý salady ekenbiz. Endeshe, «áleýmetke aıtqanyn istetý maqsatynda», ıaǵnı qoǵamdyq sanaǵa qozǵaý salý úshin aqparatty beınemen de, qımylmen de, dybyspen de, aıtýmen de, jazýmen de taratý arqyly qozǵaý salý amaldarynyń jıyntyǵyn Ahańnyń baǵytymen «zamanhat» dep atasaq, ǵylymı sanaǵa jat emes. Biraq munda taǵy da biz jazbasha aıtylǵan aqparattardy ǵana qamtyp qalamyz. Sebebi «hat» degen «qaǵazǵa jazylǵan sóz» degen maǵynany aıqyndaıdy. Aýyzsha aıtylǵan aqparattar jıyntyǵy nazardan tys qalady. Tek aıtýmen jáne jazýmen emes, dybystaýmen, beıneleýmen, qımyldaýmen de aqparat taratý arqyly qoǵamdyq sanaǵa qozǵaý salý amaldary qamtylmaı qalady. Sondyqtan, qoǵamǵa qajetti oıdy aıtý mashyqtarynyń bárine ortaq jıyntyq ataý «zamansóz» bolǵany sanaǵa qonymdy.
«Zamansóz» degen ataýdyń maǵynasy biz buǵan deıin jat tildegi nusqasymen qoldanyp kelgen «pýblısıstıka» degen termınniń aıasynan keń jáne tamyry tereń. О́ıtkeni bul ataýdyń astarynda qoǵamnyń ótkeni men búgini jáne bolashaǵy qamtylady.
Saǵatbek Medeýbekuly,
M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýynyń jetekshi ǵylymı qyzmetkeri
