Kollajdy jasaǵan – Záýresh SMAǴUL, «EQ»
Keshegi Ekinshi dúnıejúzilik soǵys qarsańynda dúnıege kelgen urpaqtyń taǵdyry kóbine uqsas. Qyzylorda oblysy Syrdarııa aýdany Aıdarly aýylynda dúnıege kelgen Ábdijálel Qoshqaruly úshin de ómir joly áke-sheshe daıarlap bergen start alańy bola qoımady. Eki jasynda týǵan ákesi Qoshqar Orazov ta, balasy etip baýyryna salǵan anasynyń aǵasy Bákir Sopbekov te 1942 jyly soǵysqa attandy da, oralmady. Alaıda on tórt jasyna deıin eskishe de, jańasha da saýaty bar, kóp jyl sharýashylyqta murap bolyp qyzmet etken Sopbektiń Ahmetiniń tárbıesinde bolǵany, adal eńbegimen óz jolyn ózi saralaýyna oń yqpal etip, búgingi bolmysyna negiz jasady.
Ábdijálel Bákir 1963 jyly N.V.Gogol atyndaǵy Qyzylorda pedagogıkalyq ınstıtýtynyń (qazirgi Qorqyt Ata atyndaǵy Qyzylorda ýnıversıteti) Til-ádebıet fakýltetin qyzyl dıplommen bitirip, bir jarym jyldaı mamandyǵymen jumys istedi. Alaıda ınstıtýtta qoǵamdyq belsendiligin baıqaǵan zamandastary qalalyq komsomol komıtetine jumysqa shaqyrdy da, shırek ǵasyrdan asa ýaqyt komsomol, partııa organdarynda bolyp, saıası jumystyń dámin tatty. О́miriniń qalǵan jyldary memlekettik jáne joǵary oqý ornyndaǵy qyzmettermen ushtasyp, jalǵasyp keledi.
«Erte turǵan erkektiń yrysy artyq» degen qaǵıdany berik ustanǵan, sypaıylyq pen keńdik, shynshyldyq pen zııalylyq, meıirbandyq ben tazalyq sııaqty asyl qasıetterdi boıyna jıǵan, adaldyq pen ádilettilik basshyǵa da, qosshyǵa da tán bolýy kerek dep túsinetin Ábdijálel Bákir ómirde baısaldy, sezimtal, kishipeıil, izdenimpaz, dosqa adal, oryndy ázili de bar. Mine, osyndaı jandy men 1975 jyldan oblystyq komsomol komıtetiniń hatshysy kezinen bilemin. Ol – maǵan zamandas, áriptes, dos. Oılap qarasam, oǵan da elý jyl bolyp qalypty.
Kezinde jastardyń saıası hám qoǵamdyq mektebi bolǵan komsomoldyń jas kadrlardy daıarlaý men olardyń qalyptasýynda ózindik orny bolǵanyn aıtsaq, artyq bolmas. Komsomol júıesinde, arasynda bir jyl Máskeýdegi Joǵary komsomol mektebindegi oqýy bar, toǵyz jyldan soń oblystyq partııa komıtetine aýysyp, onda on jeti jyldan asa qyzmet etip, onyń bólim meńgerýshisine deıin kóterilgen Ábdijálel sol kezderi Qazaqstannyń belgili ǵalymy, etnoáleýmettaný iliminiń negizin salýshylardyń biri, fılosofııa ǵylymdarynyń doktory, professor M.Sýjıkovtiń jetekshiligimen ultaralyq qatynastar taqyrybyna dıssertasııa qorǵap, fılosofııa ǵylymdarynyń kandıdaty dárejesine ıe boldy. Bul onyń keıingi ǵylymı izdenisterine bastaý boldy.
Aldymen patshalyq Reseıdiń otarynda, keıin keńestik kezeńniń qyspaǵynda bolǵan elimizdiń azattyq alyp, óz bıligi óz qolyna kóshýi qoǵamda demokratııalyq ózgeristerdiń qarqyn alýyna oń yqpal etip, rýhanı silkinisterge alyp kelgeni belgili. Sony baǵytty qoldaǵan san alýan qoǵamdyq qozǵalystar men saıası partııalar jappaı qurylyp, ulttyq múddemizdi bıik deńgeıge kótere bastady. Osy jyldary saıası-qoǵamdyq jumysta shırek ǵasyrdan asa bolǵan Ábdijálel respýblıkada boı kótergen Qazaqstan demokratııalyq partııasynyń aýdandyq, qalalyq uıymdaryn quryp, ózi oblystyq uıymynyń tóraǵalyǵyna saılandy. Keıin osy partııanyń atynan kásibı Parlament Májilisiniń alǵashqy, 1995 jylǵy saılaýyna qatysyp, depýtat boldy. Bul laýazym 1999 jyly Májilis saılaýynda jalǵasyn tapty.
Apparattyq qyzmette ysylǵan Ábdijálel Bákir zań shyǵarýshylyq jumysta da belsendilik tanytty. «Mádenıet týraly», «Saıası partııalar týraly», «Buqaralyq aqparat quraldary týraly», «Jarnama týraly», t.b. zańdar jóninde qurylǵan jumys toptaryna jetekshilik jasap, olarǵa qazaq halqynyń ulttyq mádenıeti men tilin, múddesin qorǵaıtyn birneshe zańdyq normany engizýge kóp kúsh-jiger jumsady. Mysaly, ol – «Til týraly» zańnyń 18-babynyń ekinshi bóligindegi «Qajetti tildik ortany jasaý jáne memlekettik tildiń tolyqqandy qoldanylýy maqsatynda, olardyń menshik nysanyna qaramastan, teleradıo arnalary arqyly beriletin memlekettik tildegi habarlardyń kólemi ýaqyt jaǵynan basqa tilderdegi habarlardyń jıyntyq kóleminen kem bolmaýǵa tıis» degen quqyqtyq normanyń avtory. Kezinde osy normanyń júzege asýynyń ózi ońaı bola qoıǵan joq. Biraq Mádenıet jáne aqparat mınıstrliginiń qajyrly qyzmetiniń arqasynda kópten qalyptasyp qalǵan qasań úrdiske tosqaýyl qoıylyp, otandyq telearnalarda qazaq tilindegi habarlardyń úles salmaǵy artty. Keshegi Parlament alańynda onyń belsendiligin sol kezdegi Májilis tóraǵasy Jarmahan Tuıaqbaı «Tildiń tabandy tarlany» dese, Májilistegi áriptes aǵasy, halqymyzdyń qaısar qalamgeri Sherhan Murtaza «Qazaq tiliniń párýana janashyry» dep ataǵan edi. Sol kezdegi Astanadaǵy jalǵyz №4 qazaq mektebiniń bolǵanyn arnaıy depýtattyq saýal taqyryby etip, keıin bul baǵyttyń qozǵalysqa túsýine áser etti.
Shynynda da, Á.Bákir memlekettik tildiń áleýmettik-saıası qyrlaryn júıeli túrde zerttep keledi. Onyń Qazaq gýmanıtarlyq zań ýnıversıtetiniń bir top ǵalymymen «Qazaqstan Respýblıkasynyń memlekettik tili týraly» zań jobasyn daıyndaýǵa belsendi atsalysýyn da osy baǵyttaǵy naqty eńbegi deýge bolady. Ol – til men ult máselesi boıynsha ondaǵan ǵylymı-pýblısıstıkalyq maqalanyń, «Ana tilim – abyroıym meniń», «Til tuǵyry» jáne «Ana tilimizdiń aıdarynan jel essin desek...» jınaqtarynyń avtory. Parlament Májilisiniń, komıtettiń otyrystarynda sóılegen sózderi, jasaǵan baıandamalary, depýtattyq saýaldary men saılaýshylarmen jazysqan hattary, zańdar týraly jáne ǵylymı maqalalary «El senimi» jáne «Depýtat álemi» atty kitaptaryna arqaý boldy.
Toǵyz jyl Májilis depýtaty bolǵan, ǵylym kandıdaty Á.Bákir zań shyǵarýshy organnyń máselelerin ǵylymı ádebıetter men resmı qujattardan ǵana bilip qoımaı, kóp máseleni óz kózimen kórip, oı eleginen ótkizdi. Memlekettik bıliktiń asa mańyzdy salasy parlamentarızmniń teorııalyq máselelerin jan-jaqty qarastyrýǵa, táýelsiz Qazaqstannyń kásibı Parlamentiniń qalyptasýyn arnaıy zertteýge ákelip, osy taqyrypta 30-dan asa ǵylymı eńbek jazdy. 2006 jyly dıssertasııa qorǵap, saıası ǵylymdar doktory dárejesine ıe boldy. Zertteýshiniń belgili órisi, basty ǵylymı eńbegi – «Qazaqstan Respýblıkasy kásibı Parlamentiniń qalyptasýy: saıasattanýlyq taldaý» atty monografııa bolǵannan keıin osy eńbekke arnaıy toqtalǵandy jón kórdik. Jalpy, bul monografııa – keshendi zertteý, otandyq saıası ǵylymǵa qosylǵan jańa úles.
Zertteýshi memlekettik bıliktiń bólinýi týraly klassıkalyq teorııalardy ǵylymı-ádistemelik negizge ala otyryp, parlamentarızm ınstıtýtynyń memlekettik organdar júıesindegi ornyn jan-jaqty qarastyrdy. Qazaqtyń dala demokratııasynyń belgili kórinisteri bolǵan han, bıler keńesinen bastaý alǵan, keshegi sosıalızm kezeńindegi Joǵarǵy Keńes, qazirgi saıası-quqyqtyq mártebesi aıqyndalǵan, asa mańyzdy qoǵamdyq qarym-qatynastardy zańdyq turǵydan retteýshi, elimizde júrip jatqan kúrdeli reformalardyń quqyqtyq negizin qamtamasyz etip otyrǵan kásibı Parlamenttiń qalyptasý úderisi tuńǵysh ret keshendi túrde júıeli taldanady. Parlament qyzmetiniń erekshelikteri, onyń qurylymy men fýnksııalary jiti zerdelendi. Zań shyǵarýshylyq jumystyń sapasyn arttyrýda turaqty komıtetterdiń róli, depýtattardyń belsendiligi men jaýapkershiligin arttyrýdyń problemalary naqty kóterilgen. Parlament pen memlekettik bıliktiń basqa tarmaqtary arasyndaǵy tejemelik jáne tepe-teńdik júıeniń qyzmet etý tásilderi zerttelgen. Zań shyǵarýshy organnyń ókilettigin keńeıtýdiń saıası qajettilikteri, ásirese onyń baqylaý fýnksııasyn arttyrýdyń naqty joldary belgilenedi. Parlamenttiń álemdik parlamentarızm qaǵıdattaryna sáıkes quzyretke, shynaıy saıası mártebege ıe bolýynyń qoǵamdaǵy júrgizilip jatqan kúrdeli saıası-quqyqtyq, áleýmettik-ekonomıkalyq reformalarǵa áseri mol bolatyny dáleldenedi.
Parlamenttegi toǵyzjyldyq depýtattyq qyzmetten soń, Á.Bákir on jyldan asa Qazaq gýmanıtarlyq zań ýnıversıtetinde oqytýshylyq jumysta boldy. Saıası ǵylymdar doktory Á.Bákir kúndelikti oqytýshylyq qyzmetpen birge ǵylymı jumystarǵa etene aralasyp, azattyqty arman etken «Alash» qozǵalysynyń taǵylymdy da máńgilik ıdeıalary men táýelsizdiktiń rýhanı tamyrlary týraly maqalalar jazyp, «Táýelsizdik taǵdyry», «Táýelsizdik túıinderi: ulttyq murat, eldik múdde» atty taqyryptarda maqalalar serııasyn shyǵardy. «Alash» qozǵalysyn júıeli zerdeleý nátıjesinde «Alash» qozǵalysy saıası top basshylarynyń áleýmettik kózqarastary» degen taqyrypta joǵary oqý oryndaryna arnalǵan oqý quralyn daıyndap, áleýmettaný ǵydymdarynyń professory ataǵyna ıe boldy. «Alash» qozǵalysyn júıeli zertteý nátıjesinde 2018 jyly «HIH ǵasyrdyń ekinshi jartysy men HH ǵasyrdyń basyndaǵy Qazaqstandaǵy saıası áleýmettik oılar» atty kólemdi monografııa jaryq kórdi. Keıingi jyldary Á.Bákirdiń «Mustafa Shoqaı: ómiri men qyzmeti, shyǵarmashylyǵy týraly» atty maqalalar jınaǵy jaryq kórdi. Ensıklopedııalyq bilimdar tulǵanyń 2007 jyly jaryq kórgen úsh tomdyq tańdamaly shyǵarmalar jınaǵynan saralanǵan saıası-áleýmettik oı-tujyrymdary 2023 jyly «Kemel oı ıesi» degen atpen jeke kitapsha boldy. О́tken jyly «Mustafa Shoqaı murasyndaǵy qoljazbalardyń tarıhı derektik qundylyǵy» atty joba aıasynda Qorqyt Ata atyndaǵy ýnıversıtettiń Ǵylymı ortalyǵy daıarlaǵan «Mustafa Shoqaı (zertteýler)» atty monografııanyń daıyndalýyna erekshe úles qosty.
Sózimizdi jınaqtaı aıtqanda, memlekettik jáne qoǵamdyq jumysty ustazdyqpen, ǵylymı jumyspen qatar atqaryp kele jatqan, búginde seksen besti toltyrsa da, qolynan qalamy túspegen eńbekshil, jaýapkershiligi joǵary, sondaı-aq alpys jyldaı otasyp kele jatqan Qazaqstan oqý isiniń úzdigi Týǵanaı Muqanqyzymen ul-qyzdar, on shaqty nemere-shóbere ósirgen ózindik dástúri bar shańyraqtyń ıesi Ábdijálel Bákir búgin de qoǵamdyq isterdiń jýan ortasynda júr. Elimizdiń qaı óńirine bolsyn bedeldi, elordanyń, týǵan oblysynyń syıly aqsaqaly. Ult janashyrynyń baıandy belesi jalǵasa bermek.
Raýshanbek ÁBSATTAROV,
UǴA akademıgi, fılosofııa ǵylymdarynyń doktory, professor
