Ormanshy

«Kókshetaý» memlekettik ulttyq tabıǵı parkiniń aýmaǵyn­daǵy Aıyrtaý fılıaly orman­shylarynyń ishindegi Asqarov­tar áýletiniń eńbek ótili 78 jyldy quraıdy. Atasy da, balasy da, nemeresi de orman­shy. Atam qazaqtyń «áke kór­gen oq jonar» degen ataly sózin osy jerde qoldanýǵa bolar. Tal besikte terbelip erjet­keli beri kórgeni – tamasha tabıǵat­tyń aıasy. Túısingeni – sol tabı­ǵattyń tynys-tirshiligi, áni men jyry. Aragidik muńy. Bálkim sonshalyqty kóz qaryqtyrar sulýlyqtyń ortasynda júrip muńaıǵany nesi dersiz. Sýyq qolyn suǵýshylar bar. Ań-qusyna jerikter de kezdesedi.

Omyraýyna seksen kólden monshaq taqqan Kókshe óńiri syńsyǵan orman dep uǵý qate. Alashtyń bar dalasy mundaı baılyqqa meltektep turǵan joq. Tulpardyń tuıaǵyn, suń­qardyń qanatyn tozdyratyn darqan dalanyń 4,6 paıyzy ǵana ormandy óńir. Demek kózdiń qarashyǵyndaı qorǵaýdy qajet etedi. О́tpeli kezeńniń ókpek jeli qaıyńnyń jelegin julmalap, qaraǵaıdyń dińin qaýsatqan. Bul ólkedegi shalǵaıdaǵy shaǵyn aýyldar áli kúnge deıin saý qaıyńdy otqa jaǵady. Kómir tasý artyq shyǵyn, bel ketetin beınet dep sanaıdy. Árıne, orman sharýashylyǵy tarapynan belgilengen tártippen bosatylǵan aǵash bolǵany­men, kórkemdikke qumar kóńil qımaıdy eken.

Dátke qýaty, ormanshylar osy olqylyqtyń ornyn toltyryp, bir aǵash kesilse, orny­na eki kóshet egýdi murat tut­qan. Kemi kemerine kelsin degen nıet. Aıyrtaý fılıalyna basshylyq etetin kishi Asqarovtyń aıtýynsha, jyl saıyn júzdegen qaıyń-qaraǵaı kóshetteri otyrǵyzylady. Qara jerge tal ekken jan onyń jaıqalyp óskenin, kóktegenin kórip qýanady. Shúkirshilik etedi. Fılıal ótken jyly ǵana 26,2 gektarǵa kóshet egipti.

Qaýlaǵan ormannyń keleshe­gin oılap júrgen Asqarovtar áýleti týraly taratyp aıta ketelik. Ormanǵa oı kózimen qarap, tabany tastan taımaǵan tarlanbozdaı eńbegin sińirgen atalary Asqar Supybekov 1904 jyly dúnıege kelgen. Áýel basta ujymshar tóraǵasy, saýda salasynyń qyzmetkeri bolsa, 1953 jyldan bastap et júregi ormandy qalapty. Bar taǵdyr-talaıy tabıǵatpen tamyrlas. Ormanshynyń eńbegi kózge kórinbegenimen, sharýasy qııapat. Ýaqytpen sanaspaıdy, táýligine 12-13 saǵat jumys isteýge bar. Jyly tóseginde jaıbaraqat jatqyzbaıtyndar – brakonerler. Sanıtarlyq tazalaý jumystary taýsylyp bitpeıtin mashaqat. Qaı aǵashtyń aýyryp turǵanyn sezine bilýi kerek. Juqpaly aýrýlardy taratpaý úshin aldyn alyp, zalalsyzdandyrý qajet. Ár aýrý aǵashty taýyp belgileý, ýaqytynda tazartý – ormanshynyń mindeti. Bul iste nemeresi Qaırolla kómekshi. Sabaqtan keıin qolyna ormanshynyń balǵasyn alyp kókmunarly saǵym kómkergen orman ishin aralaıdy. Ár aǵashqa belgi soǵady, esepke alady. Bul otbasyndaǵy jaryq dúnıe esigin ashqan ár bala ormandy óz úıi, óz kórkem múıisi sanaıdy. Ien baılyqqa yndyny quryp turatyn sýyq qoldy suǵanaq­tar bul otbasynyń qyzmet ete­tin or­mandy alqaptaryna kóz alar­ta almaıdy. Sebebi atadan balaǵa mura bolyp kele jat­qan mándi mamandyqty qala­ǵan, tól tabıǵatty aıalaǵan áýlet el murasyn qutty shekarany kúzet­kendeı kirpik ilmeı kúzetedi.

Kúzetse kúzetkendeı, tabı­ǵaty ǵana emes, taǵylymy­nyń ózi talaıdy tańǵaldyrar óńir. Kórkem sulýlyq qana emes, qoınaýy tolǵan qazyna. Saıabaq aýmaǵynda respýblıkalyq ma­ńy­zy bar 13 tabıǵat eskert­kishi bar. Park ujymy olar­dyń árqaısysyna týrıstik baǵyt­tar ashyp otyr. Kórkem tabı­ǵat­tyń qoınaýyna kelgen jan sulýlyǵyna suqtanyp qana qoı­maı, rýhanı nár almaq, kókire­gindegi qyzdar tikken kestedeı kestelenip jatqan baılyqty eseleı túspek. Bálkim sodan ba eken, alystan at arytyp jetetin oıly da izdenimpaz meımandardyń ádeıilep kelip, ıen baılyqqa shólin qandyratyn jeri. Anaý kóz ushynda kóktorǵyn saǵymdy sál ǵana silikseńiz, ǵajaıyp beınesi jarq ete túsetin Aıyr­taý shoqysy qozykósh jerden menmundalap, qoınaýyna shaqyratyndaı. Aıyrtaý aýylynan batysqa qaraı betteseńiz, on eki shaqyrym qashyqtyqta ornalasqan eki jota tabıǵat tamashasyna toıatattady. Jalǵyz sulýlyǵymen ǵana emes, esti jandy elitetin esteligimen. Myna bir ǵajapty qarańyzshy, eki jota shamamen úsh júz metrge deıin qoıyndasa qushaqtasyp barady da, qaq aıyrylady. Túpki etek, álde tamyr deıik pe, qos jotanyń qoıyndasqan tusy jumyrlana bitip, kirigip ketken. Birin-biri qushaqtap, maǵyna ústep, mazmunyn baıytyp turatyndaı. Osy ólkeniń kóne tarıhyn kókiregine qatta­ǵan aqsaqaldardyń aıtýynsha, batyrlardyń bileginen tamǵan tamshydan, júreginen aqqan qannan jemis-jıdekter paıda bolypty. Kóptigi sondaı, qyryq kún shildede orman aralaǵan salt atty jolaýshy kóliginiń tuıaǵy qyp-qyzyl bolyp jemis sóline boıalyp qalady eken.

Kónekóz qarııalardyń aıtýyna qaraǵanda, ormandy otaý oqıǵasy Ekinshi dúnıejúzilik soǵys kezinde bolypty. Kúzetý de ońaıǵa soqpaǵan. Ań-qus­tyń qaraýylǵa kóbirek ilikkeni de osy kezeń eken. 1996 jyly Úkimet qaýlysymen «Kókshetaý» memlekettik ulttyq tabıǵı  parki qurylǵan. Osy kezeńnen bastap keler urpaqqa qalar sybaǵa din aman. Áýlettiń bir ókili Qaırolla Asqaruly orman sharýashylyǵynda qyryq jyl qyzmet etken. Minsiz, úlgili qyzmet. Uly Ardaq qazir fı­lıaldyń dırektory. Urpaqtar sabaqtastyǵy osylaısha jalǵa­syp jatyr. Adal eńbek jastarǵa úlgi, jaqsy mysal. 

– Fılıal orman ósirý óndi­ri­si­­men 1961 jyldan beri aına­lysa­dy, – deıdi  Ardaq Asqarov. – Júz jyldan astam tarı­hy bar dendrologııalyq park­tiń ekpe­lerine ǵylymı baqylaý júrgizi­ledi. Aıyrtaý fılıalynyń dendro­parki Syrymbet-Túkti orman sharýashylyǵy 55-ora­my­nyń soltústik-batys bury­shyn­da ornalasqan. Shyǵys jaǵy­nan parkke fılıal keńsesi ornalas­qan Aıyrtaý eldi mekenine qosy­lady. Dendropark túrli aǵash-buta tuqymdarynyń, tabı­ǵı tekti qaıyń aǵashynyń negizin­de quryldy. Alǵashqy otyr­ǵyzý­lar 1904-1905 jyldary júrgi­zil­di. Qazirgi ýaqytta parkte aǵash-buta tuqymdarynyń otyz­dan as­tam túri ósedi. Onyń ishinde, qara­ǵaı, shyrsha, balqara­ǵaı, qa­ıyń, kókterek, usaq ja­py­raq­ty jóke, terek, tatar úıeń­kisi, ótkir japyraqty úıeńki, tal, shegir­gúl, alma, basqa da túrler, bir da­na maı­qara­ǵaı ósedi. Sary akasııa, ju­pargúl, yrǵaı, tańqýraı, qara­qat, aıý­badam, ıtmuryn tárizdi bu­ta­lar bar. Parktiń ońtústik-batys baǵy­tynda 1962-1965 jyl­dary jemis baqshasy uıymdastyrylǵan. 

Orman sharýashylyǵyndaǵy mańyzdy máseleniń biri – pisip-je­tilgen aǵashtan arylý. Jalaý­ly jasyl dúnıede máńgilik eshteńe joq, aǵash ta qartaıady. Solyp, shirip, molaqqa aınalady. Shirigen soń aýrý taratpaq. Biraq zań boıynsha kese almaı­syń. Aýrý aǵashtan taraǵan tuqym da álsiz. Keı ormannyń ishinde qýrap qalǵannyń kóbeıýi sodan. Qazir bul máseleni mártebeli minbelerden aıtyp júr.

– Parktegi bes fılıaldyń úzdigi Aıyr­taýda, – deıdi «Kók­she­taý» memlekettik ulttyq tabıǵı  parkiniń bas dırektory Erbol Saǵdıev. – Barlyq kórset­kish jóninde oq boıy ozyp tur. 

Aqmola oblysy