Salbýryn-qomyrǵy

Salbýryn dástúriniń tarıhy tereń. Ol týraly orta ǵasyrda ómir súrgen parsy tarıhshysy Ata Malık Jývenı (1226-1283) «Tarıh-ı djahan­gýshaı» («Ǵalamdy jaýlap alý­shynyń tarıhy») atty eńbe­ginde «Kóshpelilerdiń salbýryn qurýdaǵy maqsaty – jaýyn­ger­lerdiń qarym-qabiletin shyńdap, mergendik mánerin jetildirip, olar­dy shaıqas taktıkasyna jáne shy­­damdylyqqa baýlý. Bul isi ar­qy­ly kóshpeliler jabaıy dala ja­nýarlaryn qorshaý tásilin qol­da­nyp, ortaǵa ıirip ákelý ádisin úı­renedi de, ony jaýǵa qarsy shep jaıǵanda qoldanady. Bul is jaı ǵana at­qaryla salmaı­dy. Eń áýeli, da­­la­nyń qońyr ańy qan­daı ja­ıylymda jatyr, qa­laı óre­di, sany qansha ekeni arnaıy ji­be­rilgen baqylaýshylar ar­qy­­ly tekserilip, áskerı qol­bas­­shy­lar osy málimet boıynsha ja­ýyngerlik salbýrynnyń jos­­pa­ryn túzedi. Bul shara tek qys­­tyń qaqaǵan sýyq aılarynda at­qa­ry­latyndyqtan, daıyndyq isi de tyń­ǵylyqty jasalady» dep jazady.

Sol sııaqty taǵy basqa derekterde (R.Mýnketulǵa. Salbýryn – ańshy­lyq qomyrǵy týraly kóne derek. Tom II. Dápter 20, Ulanbatyr. 2013. 238-240-bb) salbýryn qurý shebi úshke bólinedi, dep jazylǵan. Iаǵnı barlyq qaty­sý­shylar orta jáne oń men sol qa­natqa jikteledi. Ár shepte aýshy-jaýyngerlermen birge as-sý daıyn­daýǵa mindetti qyzmetshiler qo­syny bolady. Keı jyldary sal­býryn kóktemge deıin úsh aı jal­ǵas­qan eken. Iаǵnı jan-janýar tól­deı­tin, ań kúshikteıtin ýaqytqa deıin.

Joǵarydaǵy Ata Malık Jýve­­nıdiń jazýyna qaraǵanda, sal­bý­rynǵa qatysqan jaýyngerler júz sha­qyrymǵa deıin shep – qanat jaıa­dy da, ýaqyt óte kele sheńberdi taryltady. Shep ishinde qorshalǵan ań-qus, jan-janýarlar eriksiz qý­sy­rylady. Muny olar «ań qomyr­ǵy­laý» dep aıtady. Alda-jalda shepti jaryp qashyp ketken ań úshin ondyq, júzbasylary qatań ja­za­lanady. Osylaı eriksiz qo­myr­­­ǵylanyp, ortaǵa jınalǵan jan-ja­nýardyń sany men sapasy anyq­talyp, qajetti ań ǵana aýla­nady. Qońyr ańdy kózsiz qyra ber­­meıdi. Bul is qatań tártippen júr­­giziledi. Iаǵnı jaz aılarynda bo­lýy múmkin joryqqa qajet as-ta­maq daıyndalady, sonymen qa­tar jaýyngerler men joryq jyl­qy­­la­rynyń qýaty, baby synalady.

Osyndaı salbýryn-qomyrǵy týraly О́týken qoınaýynda orna­la­s­qan Bitik Qanǵaı (Mońǵolııa, Arqanǵaı aımaǵy, О́ndir-Ulan su­myny, Qanýı ózeni mańy) degen jerdegi jartasqa bádizdelgen uı­ǵyr jazýynda, bul ólkede sal­býryn-qomyrǵy júrgizilgeni tý­raly, alǵashqy kúni 730 janýar,­ 500 dala dýadaǵy aýlanǵany ha­qyn­­­da tańbalanǵan eken.