– Shalǵaıdaǵy shaǵyn aýyldarda mundaı múmkindik joqtyń qasy, – deıdi el aǵasy Murat Tájibaev, – sharýa janyn jaldap jumys istep, tórt túlikti ósirip otyrǵanymen, baryn buldap sata almaǵannan keıin bereke úıirilmeı tur. О́nim óndirýshiler shalǵaıdan sút tasýdyń shyǵyny kóp ekenin aıtady. Menińshe, qatarlas qonystanǵan tórt-bes aýyldyń sútin bir jerge jınaıtyn kooperatıv uıymdastyryp, tańǵy saýyn men keshki saýyndy qosyp tasysa, jol shyǵyny azaıar edi. Sút – qyp-qyzyl qarajat. Máselen, jeke sharýa tuqymy jaqsy, sútti on sıyr baqty eken deıik. Malsaq qaýymnan satyp alatyn súttiń ár lıtri 170-200 teńgeniń tóńireginde. Bir sıyrdan 15 lıtr sút saýsa, 3 myń teńge tabys tabady. On sıyrdan – 30 myń. Sonda aıyna 1 mln teńgege jýyq kiris kirer edi. Oǵan jyl saıynǵy tóliniń qunyn qossańyz, erinbeı jumys istegen aýyl turǵynyna yryzdyq úıirilmeı me?
Sút fabrıkasy sharýashylyqtardan jınalǵan súttiń sapasyn zerthanada meılinshe muqııat tekseredi. Alǵashqy bette sútke sý qosatyn óreskel oqıǵalar kezdesken. Keıin birneshe ret belgili bolǵannan keıin aıyldaryn jıypty. Sapasyz sút ónimniń túpki nátıjesine áser etedi. Kásiporyn túriktiń qural-jabdyqtaryn paıdalanady. Alǵashqy bette jergilikti jumysshylarǵa túrik mamandary jumystyń qyr-syryn úıretken. Keıin yntalary kúshti bolǵan soń ilip áketipti.
– Kásiporynda bes jyldaı jumys istep jatyrmyn, – deıdi tehnolog sheber Ǵalymjan Daýylbaev, – alǵashqyda kásiporynǵa kelip kómek kórsetken túrik azamattarynan sút ónimderin óńdeýdiń qyr-syryn úırendim. Ásirese tehnolog Mehmet Krchan aǵaıdyń tálimi kóp boldy. «Kóz qorqaq, qol batyr» deıdi emes pe, tańsyq kórinetin dúnıe bizdiń de qolymyzdan keledi eken. Jumys barysynda tazalyqqa, sapaǵa erekshe kóńil bólinedi. Osy deńgeıde qalyp qoımaı, óz talpynysymmen bul taraptaǵy bilimimdi jetildirgim keledi.
Jastardyń osylaı úırensem, jumys istesem degen qulshynysy kóńil toǵaıtady. Áıtse de, kadr máselesi bul jerde de qylań berip tur eken.
– Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń osy jyldy Jumysshy mamandyǵyna arnaǵany beker emes, – deıdi irimshik sehy basshysynyń orynbasary Ábýmhan Ostaı, – shaǵyn kásiporyn oblys ortalyǵynda ornalasqanymen, qarapaıym jumysshy tabýdyń ózi ońaı emes. Kópke topyraq shashqan emes, osyndaı bir oralymsyzdyqtyń jaıy týraly oraıy kelgendikten aıta ketý qajet. Biz qarapaıym jumysshylar men qoıan-qoltyq aralasyp júrgen soń jalpy jurttyń yqylasyna barlaý jasaımyz. Sondyqtan eńbekke degen kózqarastyń túzelgenin qalaımyz. Bálkim, mektep qabyrǵasynda, otbasynda adal eńbektiń artyqshylyǵy týraly aqyl-keńes aıtylýy kerek shyǵar. Biz bala kezimizden qara jumys istep óstik. Sodan jaman bolyp qalǵan joqpyz ǵoı. Eńbek keıingi urpaqty shynyqtyryp, shırata túsedi. Keı-keıde oblys ortalyǵynda jumyssyzdar bar degendi estip tańǵalamyn. Kóptegen kásiporyn jumysshy taba almaı qınalyp otyr emes pe?
Kásiporynnyń quryltaıshysy Erlan Áshim jumysshylardy qadirleı biledi eken. Seh basshysy orynbasarynyń aıtýyna qaraǵanda, Naýryz merekesinde aq túıeniń qarny jarylmaq. Aldynan jumys úrkip otyratyn ozat jumysshylarǵa sheteldiń demalys oryndaryna tegin joldama beriledi. El ishindegi sanatorıılerde de demalýdyń múmkindigi týady, syıaqy óz aldyna. Munyń barlyǵy – eńbek adamyn yntalandyrýdyń tetigi. Kásiporynnyń mereıi úshin óz úlesin aıanbaı qosqan adam eskerýsiz qalmaıdy.
Mine, osylaısha uıymshyldyqpen jumys istep, oblysta birneshe sút óńdeıtin kásiporyndar ónimin molynan óndirip jatqanymen, oblys ortalyǵyndaǵy saýda sórelerinde Reseı men Belorýssııadan jetkizilgen sút ónimderi syńsyp tur. Mamandardyń aıtýynsha, mundaı sút ónimderi jyldap jata beredi. Saýda oryndary úshin qolaıly jeri osy. Tutynýshylar bolsa mundaı sútterdiń sapasyna kúmánmen qaraıdy.
– Bizdiń ónim ári ketse bes-alty kún shydaýy múmkin, – deıdi irimshik sehy basshysynyń orynbasary Ábýmhan Batyrhanuly, – taza sút tez irip ketedi. Básekelestik týraly aıtatyn bolsaq, ónimderimizdiń sapasy arqyly halyqtyń senimine ıe bolýymyz kerek. Sonda naryq aıdynynda mereıimiz ústem bolmaq. Alys-jaqyn shetelderden sút ónimderin jetkizý qısynǵa kelmeıtin sharýa. Tasymaldaýy, saýda sóresine qoıylýy bar, qanshama ýaqyt ótedi. Tez irip ketpeýine hımııalyq qosyndylar áser etedi. Sondyqtan tutynýshylar tańdaý jasaýdyń aldynda aǵzaǵa paıdalysyn eskergeni jón.
Untaqtan jasalatyn sút týraly da el ishinde kúmándi pikir bar ekenin aıta ketýimiz kerek. Ábýmhan Batyrhanulynyń túsindirýinshe, untaqtyń da túr-túri bolady. Máselen, sút mol jaz aılarynda kásiporyndar aqtyń barlyǵyn óńdep úlgermeıdi. Sol sebepti, jınalǵan sútti untaqqa aınaldyrady. Sıyr súti qojyrap, sýalyp, shıkizat azaıǵan kezde untaqty qaıtadan sútke aınaldyrady. Kásiporynda otyzdan astam adam eńbek etedi. Ortasha jalaqy kólemi 200 myń teńgeniń tóńireginde.
– Osy jerde segiz jyl boıy eńbek etip kelemin, – deıdi kásiporyn jumysshysy Temirhan Shalaev, – eńbekaqym 230 myń teńge shamasynda. Túste bir mezgil tegin tamaq beredi. Al tegin emes, jalpy quny 2 myń teńge bolatyn as úshin bar bolǵany 100 teńge tóleımiz. Jumys kıimderin jyl saıyn beredi.
Nátıjeli isi kóńilden shyǵatyn ujym aq dastarqannyń mázirin molaıtýǵa qomaqty úles qosyp jatyr. Eń bastysy, sapa bar. Artyqshylyǵy da sonda.
Kókshetaý
