Qorshaǵan ortany qorǵaý – ózekti másele

Byltyr Batys Qazaqstan oblysynyń atmosferasy 40 myń tonna zııandy zattarmen lastanǵan. Alaıda bul elimizdegi eń tómen kórsetkishtiń biri deıdi mamandar.

Jalpy, qorshaǵan ortaǵa áser etetin negizgi 3 faktor bar: atmosferalyq aýaǵa taraıtyn zııandy zattar, jerge tógiletin suıyq óndiris shaıyndylary, turmystyq qoqys, qatty qal­dyqtar. Osy máselelerge qatysty Batys Qazaqstan obly­syndaǵy jaǵdaıdy saralap kórelik.

Kópshilikke belgili, Batys Qazaqstanda munaı-gaz óner­kásibi jaqsy damyǵan. Bul el ekonomıkasyna qomaqty qarjy quıyp otyrǵan mańyzdy óndi­ris bolǵanymen, onyń qorsha­ǵan ortaǵa, tabıǵatqa tıgizetin zııan-zardaby da az emes. Biraq ma­man­dar zamanaýı tehnologııany paıdalanyp, óndiris zııanyn barynsha azaıtýǵa qam qylady. Sonyń nátıjesi de shyǵar, búkil el kóleminde aýaǵa taralǵan zııandy zattyń tek eki paıyzy ǵana Batys Qazaqstan oblysyna tıesili eken. «Bizdiń oblys – elimiz kóleminde ekologııalyq jaǵynan eń taza óńirdiń biri», deıdi oblystyq ekologııa departamentiniń basshysy Murat Ermekqalıev.

Joǵaryda aıtqanymyzdaı, aýany eń kóp lastaıtyn sala – munaı-gaz sektory. Olardan kommýnaldyq sharýashylyq mekemeleri de qalys­paıdy. 2024 jyly óńirde aýaǵa taral­ǵan zııandy zattardyń 15,4 paıy­zyn – «Qarashyǵanaq Petroleým Ope­reıtıng B.V.» (QPO) kompanııasy, 11,7 paıyzyn – «Jaıyqmunaı» JShS, 17,7 paıyzyn – «Intergaz Ortalyq Azııa» aksıonerlik qoǵamyna qarasty Oral magıstraldy gaz qubyry basqarmasy, 11,5 paıyzyn «ICM Recycling» JShS shyǵarǵan eken. Oral qalasyn jylýmen, ystyq sýmen qamtyp otyrǵan «Jaıyqjylýqýat» mekemesine bar­lyq qaldyqtyń 6,2 paıyzy tıesili. Murat Shymanǵalıulynyń aıtýynsha, byltyr oblysta aýanyń búlinýine baılanysty tótenshe oqıǵa bolmaǵan.

Aýaǵa taraıtyn zııandy zattan bólek, sýmen shyǵatyn qaldyq ta az emes. 2024 jyly Batys Qazaqstan oblysynda 77,5 myń tonna zııandy suıyq shyqqan. Munyń 7,5 myń tonnasy – «Batys sý arnasy», «Aqsaıjylý­qýat», «Jaıyqjylýqýat» sekildi kommýnal­dyq mekemelerdiń káriz sýy. QPO, «Jaıyqmunaı» sekildi alpaýyt kompanııalar 70 myń tonnadaı zııandy shaıyndyny jerasty qabatyna aıdap jibergen. Bul onyń qorshaǵan ortaǵa tıgizer zardabyn azaıtqan kórinedi.

2024 jyly qoqys polıgondaryna 158,6 myń tonna qatty qaldyq shyǵarylǵan. Osynyń jartysyna jýyǵy, ıaǵnı 73,15 myń tonnasy Oral qalasyna tıesili. Aqsaı qala­lyq qoqys polıgonyna 23,2 myń tonna qatty qaldyq aparylǵan. Qara­shyǵanaqtyń óndiristik polıgon aý­maǵyna 22,4 myń tonna qaldyq jınalypty. Oblystyń ózge aýyl-aýdandarynda jınalǵan qatty qaldyq kólemi – 36,3 myń tonna. О́kinishke qaraı, osynaý qatty turmystyq qaldyqtyń tek 21,2 paıyzy ǵana qaıta óńdelgen.

– О́ńirimizde túıini sheshilmeı otyrǵan ekologııalyq máseleler bar. Olar 2020 jyly qazan aıyn­da oblys ákimi men ekologııa mınıstri bekitken Batys Qazaqstan obly­synyń ekologııalyq máselelerin keshen­di sheshý boıynsha 2021–2025 jyldarǵa arnalǵan Jol kartasynda kórsetilgen. Departament Jol kartasy sharalarynyń iske asyrylýyna baqylaý jasap, qadaǵalap keledi. 5 baǵyttan turatyn bul jobada 17 is-shara bolsa, qazirdiń ózinde 11 másele sheshimin tapty, – deıdi M.Ermekqalıev.

Mysaly, QPO, «Jaıyqmunaı» kompanııalary zııandy zattar shyǵa­ryndylarynyń avtomattandyrylǵan monıtorıng júıesin engizdi. Bul – Memleket basshysynyń Joldaýynda atap aıtylǵan másele. Sondaı-aq oblystyń ońtústik aýdandaryndaǵy sýmen qamtamasyz etý nysandary (Kırov-Shejin sý arnasy) qaıta qalpy­na keltirildi.

«Jaıyqjylýqýat» AQ-nyń Oral jy­lý energetıka ortalyǵy aına­lym­dy sýmen qamtamasyz etildi. So­nyń nátıjesinde, Jaıyq ózeni­nen stansanyń tehnologııalyq qajet­tiligine alynatyn sý mólsheri azaıdy. Salystyryp qarasaq, 2022 jyly Jaıyqtan osy maqsatqa 11,3 mln tekshe metr sý alynǵan eken. Jań­ǵyr­týdan keıin, 2024 jyly nebári 3,1 mln tekshe metr sý alyndy.

Bul aıtylǵandardan bólek, ozyq tehnologııany engize otyryp, qor­shaǵan ortaǵa naqty emıssııa­ny azaıtý, oblystyń janýarlar álemi men ormanyn qorǵaý jóninde­gi kommýnaldyq memlekettik kásip­oryndardyń materıaldyq-tehnıka­lyq bazasyn jaqsartý, ruqsat etilmegen qoqys alańdaryn, buryn lastanǵan jerlerdi joıý, ekopatrýl isin uıymdastyrý sekildi máseleler udaıy nazarda tur.

О́kinishke qaraı, Oral, Aqsaı qalala­rynda qatty turmystyq qal­dyq tógetin jańa polıgon salý, eski po­lı­gondardy rekýltıvasııalaý, Aq­saı qalasynyń káriz-tazartý qury­ly­syn tolyq jańǵyrtý, «Batys sý arnasy» JShS úshin aınalymdy sýmen jabdyqtaý jelisi qurylysyn salý oryndalmaı qaldy. 

Oblystyq ekologııa departamenti basshysynyń aıtýynsha, qazir bul is-sharalarǵa qatysty joba-smetalyq qujattar ázirlenip jatyr. Sondaı-aq ol jobalardy oryndaýǵa qarajat ta kerek. Prezıdent ákimshiliginiń, Úkimet apparatynyń baqylaýynda turǵan Jol kartasynyń tolyq oryndalmaýynyń sebebi aldaǵy ýaqytta arnaıy talqylanady.

Ekologııa departamentiniń qu­zyryndaǵy bir tetik – ekologııalyq normalar men qaǵıdalar talaptary­nyń saqtalýyn josparly, jospardan tys tekserý reıdteri. 2024 jyly departament mamandary osyndaı 48 tekseris júrgizdi. Inspektor­lar ereje talaptary buzylǵan 171 oqı­ǵany anyqtady. 123 uıǵarym berildi. Jalpy kólemi 293,4 mln teńge aıyppul salynyp, kinálilerden 154,3 mln teńge óndirildi.

– О́tken jyldyń tórtinshi toqsa­nynda oblystaǵy jer qoınaýyn paıdalanýshy eń iri eki ujym – QPO, «Jaıyqmunaı» kompanııalaryna baryp, jospardan tys tekserý júrgizdik. Nátıjesinde, birneshe zań buzýshylyq anyqtaldy, – deıdi M.Ermekqalıev.

Mysaly, QPO kompanııasyn jos­pardan tys tekserý nátıjesinde 2022–2023 jyldary 264,36 tonna lastaýshy zat normatıvten tys shyǵarylyp, tógilgeni anyqtaldy. Kompanııa Ekologııalyq Kodeksiniń 39, 106-bap talaptaryn buzǵan. Zııandy zattar quramynda azot totyǵy, kúkirt toty­ǵy, kúkirt qostotyǵy, formal­degıd, fosfat, munaı ónimderi bolǵan. Tekseris nátıjesinde kompanııa ákim­shilik jaýapkershilikke tartylyp, 908,6 mln teńge aıyppul salynǵan.

«Jaıyqmunaı» JShS-nyń Chı­narev munaıgaz kondensaty ken orny nysandarynda 2022–2023 jyldary qorshaǵan ortaǵa jalpy kólemi 26,121 tonna bolatyn normatıvten tys emıssııalarǵa jol bergeni anyqtaldy. Tógindilerge qatysty las­taýshy zattardyń normatıvi 25,28 tonnaǵa asyp ketken. Onyń negizgi úlesi – 19,1 tonna hlorıd. Tekseris nátıjesinde kásiporyn 83,7 mln teńge somasyna ákimshilik jaýapkershilikke tartylyp, ereje buzýshylyqty joıý jóninde nusqama berilgen.

Sarapshylardyń pikirinshe, búginde ekologııalyq jaǵdaıǵa eń teris áser etetin másele – ruqsat etil­megen qoqys úıindileri. Bul problema el kóleminde eń joǵary deńgeıde kóterilip júr. 2024 jylǵy 12 naý­ryzda Úkimettiń keńeıtilgen otyry­synda Premer-mınıstr Oljas Bektenov eldi mekender mańyndaǵy ruqsat etilmegen qoqys úıindilerin joıý týraly tapsyrma berdi.

Ǵaryshtyq monıtorıng nátıje­sinde, Batys Qazaqstan oblysynda byltyr 192 qoqys úıindisi anyq­tal­ǵan. Stıhııalyq úıindiler ásire­se Oral qalasy mańynda, oblys orta­lyǵyna jaqyn ornalasqan Bór­li, Báıterek, Terekti, Syrym, Shyńǵyr­laý aýdandarynda kóp. Sóıtip, atalǵan aýdan basshylaryna polıgonnan tys qaldyqty joıý jóninde tapsyrma berilgen bolatyn.

– Jyldyń qorytyndysyn qarap, ǵaryshtyq monıtorıng nátıjesin salystyryp, joǵarydaǵy 192 úıindiniń 158-i tazartylǵanyn anyqtadyq, – deıdi departament basshysy.

Elimizde «Taza Qazaqstan» res­pýblıkalyq ekologııalyq aksııasy sáýir aıynda bastalyp, jyl boıy uıymdastyryldy. Batys Qazaqstan oblysynda bul ıgi is-sharalarǵa 173 myń adam, 4 myńnan asa mekeme-uıym qatysty. Aksııa kezinde 61 myń tonnadan astam qoqys jınalyp, 231 saıabaq pen gúlzar abattandyryldy. 1251 tarıhı-mádenı eskertkishter árlenip, 187 sý nysany tazartyldy.

Ekologııa mınıstrligi «Taza Qazaq­­stan» aksııasynyń 2024–2029 jyldarǵa arnalǵan tujyrymdama­syn jasady. Aqjaıyq óńirinde de atqarylatyn sharalardyń tizbesi túzilip, oblystyq máslıhattyń she­shi­mimen bekitildi. Basty nazarda qal­dyqty azaıtý, qaıta óńdeý kólemin arttyrý tur. Qorshaǵan ortany udaıy baqylaıtyn sıfrlyq monıtorıng júıesi iske qosylyp, azamattar barlyq aqparatpen jedel qamtamasyz etilýge tıis.

Batys Qazaqstan oblysy