Infografıkany jasaǵan – Amangeldi Qııas, «EQ»
Jyldar jyljyp alǵa ozǵan saıyn qoǵamdyq kózqaras, sana, tanym-túsinik ózgerip, jańaryp otyratyny – qalypty jaǵdaı. Eskiden soń jańa keledi, úlkenniń izin kishi basady. Osy sabaqtastyqtyń izimen jumysshy mamandyqtaryna da durys kózqaras qalyptasyp keledi. Jastardyń bul salaǵa qurmeti, qyzyǵýshylyǵy arta tústi. Qol eńbegine amaldyń joqtyǵynan emes, erte jastan qulshynyp baratyndar salystyrmaly túrde kóbeıe tústi.
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev «Ana tili» gazetine bergen suhbatynda jumysshy mamandyqtarynyń abyroı-bedelin kóterý jolynda áli qyrýar jumys atqarylatynyn aıtty. «Táýelsizdik urpaqtary qazirdiń ózinde ǵylym, sport, bıznes, kreatıvti ındýstrııa, memlekettik qyzmet salasynda zor jetistikke jetip júr. Kóbi óndiriste, aýyl sharýashylyǵynda tabysty eńbek etedi. Biz eńbek adamynyń abyroı-bedelin kóterip, eńbekqorlyq, kásibılik sııaqty qundylyqtardy dáripteý úshin áli talaı sharýa atqarýymyz kerek. Ekonomıkanyń kóptegen salasynda jumys qoly jetispeıdi. Jumysshy mamandyqtar mol ári tez tabys tabý turǵysynan qyzyqtyra qoımaýy múmkin. Biraq bul mamandyqtardyń eńbek naryǵynda suranysqa ıe ári qoǵamdaǵy mártebesi joǵary bolatynyna da kepildik bar. Men kásiporyndardy aralaǵan kezde jastardy jıi jolyqtyramyn. Olardyń arasynda jumysshy áýletteriniń ókilderi kóp ekeni kóńil qýantady. Memlekettiń mindeti – jas mamandarǵa materıaldyq, moraldyq jaǵynan kómektesý. Men bul sharýamen únemi aınalysamyn», dedi Prezıdent.
Ekonomıkanyń negizgi salalarynda eńbek etip júrgen jumysshy mamandyǵy ıelerine syı-qurmet kórsetilse, áleýmettik jaǵdaıy jaqsarsa, olardyń eńbek naryǵyndaǵy mártebesi sózsiz artady. Demek, jumysshy eńbek naryǵyndaǵy suranysqa, tájirıbesine, biliktiligine qaraı kóp jalaqy surasa, onysy – oryndy talap. Eger mamandyqtyń ystyq-sýyǵyna tózip, ábden shyńdalǵan, eńbegi adal azamattardyń jalaqysy az bolsa, eńbek naryǵynda teńsizdik oryn alady. Jumysqa keshe kelip, endi eńbek tájirıbesin alyp jatqan jastar orynsyz joǵary jalaqy suramaıdy. Suraıtyndar bar bolǵan kúnniń ózinde, ilýde bireý. «Dossormunaıgaz» munaı-gaz óndirý basqarmasy energetıka bóliminiń basshysy Jumabaı Abdýlov ta jumysshylardyń áleýmettik jaǵdaıy jaqsarsa, mártebesi artady dep sanaıdy. Ol byltyr «Eńbek joly» respýblıkalyq baıqaýynda «Jumys isteıtin jastardyń úzdik tálimgeri» atalymy boıynsha júldeger bolǵan.
– «Dossormunaıgaz» munaı-gaz óndirý basqarmasyndaǵy jumysym óz aldyna, Maqat munaı-gaz tehnologııalyq kolledjinde bilim alatyn bolashaq elektrıkterge járdemdesip júrgen jaıym bar. Túlekter dıplom qorǵaıtyn kezde, teorııalyq, tájirıbelik emtıhan tapsyrarda komıssııa múshesi bolamyn. Jastardy mamandyqqa qyzyqtyra bilý qajet. Yntaly túlekterdi arqasynan qaǵyp, qoldap jibersek, erteń-aq óz salasynyń naǵyz sheberi bolyp shyǵa keledi. «Kolledjge oqymaıtyn bala túsedi» degen qasań túsinik qalyp barady. Jastardyń arasynda jumys isteýge yntalylar kóp. Solardy kórip qýanamyz. Dýaldy oqytýmen tájirıbe jıyp, bizdiń kompanııaǵa jumysqa kelip jatqan túlekter bar. Byltyr osyndaı túlekterdiń biri 60 myń teńge jalaqyǵa 9 aı jumys istedi. Qazir jas elektrık munaı kompanııasynda turaqty jumysqa qalyp, 350 myń jalaqy alyp júr. Jas mamannyń jalaqysy biliktilik sanatyna qaraı ósip otyrady. Dánekerleýshige de suranys bar. Jeke kompanııalardyń ishinde jastardan eńbek tájirıbesin suraıtyndar kóp. Kolledjdi keshe bitirgen túlekte tájirıbe qaıdan bolsyn? Bul rette jastardy jumysqa tartatyn memlekettik baǵdarlamalardyń sharapaty tıip jatyr. Eńbek etemin degen jasqa jumysqa ornalasýdyń qaıtse de bir reti tabylady, – deıdi J.Abdýlov.
Jumabaı Abdýlovtyń munaı-gaz salasynda energetık bolyp eńbek etip júrgenine 40 jyldan asqan. Qarapaıym jumysshydan bastap, elektromonter, sheber, ınjener-energetık qyzmetin atqaryp, bólim basshylyǵyna deıin kóterilgen. Jastardyń ortasynda júrip, mamandyqqa baýlýdy ekinshi jumysyndaı kóretin sala maıtalmany jumysshy jastardyń mártebesin arttyratyn, áleýmettik jaǵdaıyn ońaltatyn jobalar, baǵdarlamalar kóp bolsa eken degen tilek bildirdi.
Statıstıkalyq derekterge kóz júgirtsek, memlekettik baǵdarlamalar arqyly jumysqa ornalasqan jastar kóp. Mysaly, byltyr jumyspen qamtýǵa járdemdesýdiń belsendi is-sharalaryna 683,7 myń adam tartylǵan. 546,9 myń adam jumyspen qamtylyp, onyń 358,8 myńy turaqty jumysqa ornalasqan. Sýbsıdııalanatyn jumys oryndaryna 188,2 myń adam barǵan. Onyń ishinde áleýmettik jumys oryndary arqyly 15,5 myń adam, «Jastar tájirıbesimen» 33,3 myń adam jumyspen qamtylǵan. Sol sekildi qoǵamdyq jumystarda 110 myń adam, «Alǵashqy jumys orny» jobasy aıasynda 9,6 myń adam, «Urpaqtar kelisimsharty» jobasymen 420 adam, «Kúmis jas» jobasy arqyly 19,2 myń adam jumys tapqan. Eńbek naryǵynda suranysqa ıe daǵdylarǵa onlaın oqytýmen 57,7 myń jumyssyz qamtylsa, onyń 52,4 myńy oqýdy aıaqtaǵan. «Bastaý bıznes» jobasy boıynsha kásipkerlik negizderine oqytýmen 60,3 myń adam qamtylǵan. Onyń ishinde 37,8 myń adam oqýdy aıaqtap, sertıfıkat alǵan. Qyzmet salasyn tańdaý maqsatynda 214,9 myń adam áleýmettik kásiptik baǵdarlaýdan ótti. Sondaı-aq byltyr halyqtyń áleýmettik osal sanattarynyń jańa bıznes bastamalardy iske asyrýyna 400 AEK (1 476 800 teńge) mólsherinde 8 941 grant berildi.
Qarap otyrsaq, osy baǵdarlamalardyń ishinde jastardy jumysshy mamandyqtarǵa baýlýǵa, tartýǵa járdemdesetin qadamdar jeterlik. Jumysshy mamandyq ıelerin qoldaý, mártebesin arttyrý baǵytynda bıyl iske asatyn jumystyń da aýqymy keń. Olarǵa jan-jaqty qoldaý kórsetiledi. Áleýmettik jaǵdaıyna nazar aýdarylady. Maman daıarlaý isine aıryqsha kóńil bólinedi. Prezıdent tapsyrmasymen zııandy eńbek jaǵdaıynda jumys isteıtin azamattarǵa qaralǵan áleýmetik tólemniń orny múlde bólek. Byltyr zııandy eńbek jaǵdaıynda jumys istegen azamattar 55 jastan zeınetke shyǵyp, áleýmettik tólem ala bastady. Qazaqstan ken-metallýrgııa kompanııasynda (Kazsınk) úzdik metallýrg bolyp jumys istegen eńbek ardageri Qaıratbek Qashkambaev ózi zeınette bolsa da, ini áriptesterine kórsetilip jatqan qoldaý sharalaryn qýana qabyldady.
– Prezıdent tapsyrmasymen Úkimet zııandy eńbek jaǵdaıynda uzaq jyl jumys istegen azamattardy áleýmettik qoldaý tetikterin ázirledi. Áriptesterimizge memleketten qoldaý kórsetilip jatsa, ózimizge tıgendeı bir jasap qalamyz. О́ıtkeni metallýrgııa salasynda eńbek etip júrgen azamattardyń barlyǵy eńbekqor. Bul salaǵa jumystan qashatyndar jýymaıdy. О́zim 1986 jyly myrysh kombınatyndaǵy elektrolız sehynda katodshy bolyp jumysqa ornalastym. Birinshi sanatty ystyq sehta jumys istedik. Jumys aýyr bolǵan soń ekiniń biri shydaı bermeıtin. Kúnine 16 tonnaǵa deıin myrysh óndirsek, aıyna shamamen 400 tonnaǵa deıin myrysh shyǵarý josparlanatyn. Bir mekemede 29 jyl jumys istedim. Tynymsyz, tyndyrymdy eńbegime basshylar únemi qurmetpen qarady, olarmen udaıy aqyldasyp, keńesip turatynbyz. Eńbegimizge saı jalaqy alyp, otbasymyzdy jetkizdik. Tólemder týraly aıtar bolsam, 53 jasqa tolǵan soń úkimetten 8 myń túsip otyratyn. Zeınetke shyqqansha ol járdemaqy 27 myńǵa deıin ósti. Qazirgi býyn jumysshylardyń zeınet jasyna deıingi áleýmettik tólemi Prezıdent tapsyrmasymen kóterilip, birshama jaqsardy. Eńbek etken jyldary 60-qa jýyq shákirt daıyndappyz. Onyń aldy seh bastyǵy, aǵa sheber boldy. Izimizden ergen jastar eńbekqor, epsek. Odan keıingi býyn da myqty bolady dep senemiz, – deıdi sala ardageri aǵynan jarylyp.
Boljamdarǵa úńilsek, 2024-2030 jyldary el ekonomıkasynda mamandarǵa jalpy suranys 1,8 mln adamǵa jetedi. Onyń ishinde joǵary bilimi barlarǵa suranys – 494 myń adam, kásibı-tehnıkalyq mamandyqtarǵa shamamen 1 mln maman qajet bolady. Naq jumysshy mamandyǵy ıelerine suranys – 400 myń adam. Salalar bólinisinde bilim, saýda, medısına mamandaryna suranys kóbeıse, osy qatarda jumysshy mamandardy asa qajet etetin qurylys, kólik, aýyl sharýashylyǵy, óńdeý ónerkásibi bar. Qurylys salasyna shamamen – 111 myń, kólik salasyna – 69 myń, óńdeý ónerkásibine – 58 myń, taý-ken salasyna 32 myń jumysshy maman qajet bolady. Bul rette qurylysta – sylaqshy, dánekerleýshi, tas qalaýshy, boıaýshy, qurylys-montajshylar suranysta bolsa, basqa salalarda júrgizýshi, tehnıka basqaratyn mashınıster, slesar, traktorshy, elektromonter, kran mashınısi, burǵylaý mashınısi, metall konstrýksııalaryn daıyndaýshylar, kenshiler syndy jumysshylar suranystan túspeıdi.
Jumysshy mamandyq ıelerin, zııandy eńbek jaǵdaıynda jumys isteıtin eńbekshilerdi memleket nazardan tys qaldyrmaıdy. Jumysshyny qoldaıtyn, áleýmettik jaǵdaıyn birshama ońaltýǵa septesetin keshendi is-sharalar qabyldanyp jatyr. Jumysshy mamandyqtary jylynan keıin de salaǵa qyzyǵatyn jastar kóbeıip, aldaǵy ýaqytta jumysshy mamandyǵy ıeleriniń abyroı-bedeli ózge saladaǵy jumysshylarmen teńesedi, tipti artady degenge úmit zor, senim mol.
