– «Abaı akademııasy» ǵylymı zertteý ınstıtýtynyń jumysy týraly aıtyp ótseńiz. Osyǵan deıin qandaı jobalar iske asyryldy? Negizgi maqsat-mindetterińiz ne?
– 2019 jyly halqymyzdyń uly perzenti Abaı Qunanbaıulynyń 175 jyldyq mereıtoıy qarsańynda Memleket basshysy Qasym-Jomart Kemeluly Toqaevtyń tapsyrmasyna sáıkes Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetinde «Abaı akademııasy» ǵylymı zertteý ınstıtýty quryldy. Prezıdenttiń «Abaı jáne HHI ǵasyrdaǵy Qazaqstan», «Abaı – rýhanı reformator» baǵdarlamalyq maqalalarynda kórsetilgen strategııalyq mańyzy joǵary mindetterdi oryndaý – akademııanyń negizgi baǵyty. Al «Abaı Qunanbaıuly jáne qazirgi qazaqstandyq qoǵamnyń basymdyqtary», «Abaı – álemdik mádenıettiń tulǵasy» baǵyttary boıynsha aqynnyń tulǵasy men murasyn jańa zaman kontekstinde zertteý, Abaıtanýmen aınalysatyn ǵylymı zertteý ortalyqtaryn akademııa tóńiregine toptastyrý, Abaıdy – álemdik deńgeıdegi kemeńger tulǵa retinde nasıhattaý, abaıtanýdyń jańa býyn mamandaryn qalyptastyrý – basty maqsatymyz.
Qysqasha ǵana atqarylǵan jumystarǵa toqtalsaq, akademııa osyǵan deıin arnaıy serııalarmen 90 ǵylymı-tanymdyq kitap daıyndap, jaryqqa shyǵardy. Bul jalań sıfr emes. «Abaı shyǵarmashylyǵy jáne qazirgi qazaq ádebıetiniń qalyptasýy», «Abaı shyǵarmalarynyń tili jáne qazirgi til biliminiń ózekti máseleleri», «Abaıdyń shyǵarmashylyq murasynyń tarıhı-etnografııalyq konteksi», «Abaı murasy jáne qazaqstandyq qoǵamnyń mádenı qundylyqtary», «Abaı shyǵarmashylyǵy jáne qazirgi Qazaqstannyń mádenıetaralyq yntymaqtastyǵy», «Abaıdyń qoǵamdyq-saıası kózqarastary jáne «Halyq únine qulaq asatyn memleket» tujyrymdamasy», «Abaı murasy konteksinde qazaqstandyq patrıotızmdi qalyptastyrý», «Abaı dúnıetanymy jáne qazirgi qoǵamdaǵy dinniń róli», «Abaı dúnıetanymynyń etıka-fılosofııalyq kózqarastary», «Abaıdyń «Tolyq adam» ilimi jáne qoǵamdyq sanany jańǵyrtý», «Abaıdyń dúnıetanymy jáne qazirgi órkenıetti qoǵam ıdeologııasy» t.b arnaıy 15 baǵyttan turatyn zertteý eńbekterdiń barlyǵy da jańashyldyǵymen, abaıtanýdyń ózekti taqyryptaryna arnaıy jazylǵan daralyǵymen erekshelenedi. Osy «Abaı akademııasy» jobasy boıynsha jaryq kórgen eńbekterdiń avtorlary – elimizge tanymal belgili abaıtanýshy, ádebıettanýshy ǵalymdar. Abaı murasyna arnalǵan osyndaı aýqymdy joba elimizde buryn-sońdy bolmaǵandyǵynyń ózi akademııa jumystarynyń basty jańalyǵyn aıqyndaı túsedi. Abaı Qunanbaıulynyń shyǵarmashylyq murasyn eldik murattyń temirqazyǵy retinde tanytý, ulttyq ustynymyzdy izdegen kóptegen urpaqtyń basyn biriktiretin máńgilik rýhanı tirek retinde nasıhattaý baǵytynda 30 áleýmettik-tanymdyq keıs daıyndaldy. Sondaı-aq «Abaı Qunanbaıuly jáne qazirgi qazaqstandyq qoǵamnyń basymdyqtary» baǵytymen arnaıy salalar boıynsha elimizdiń barlyq 17 oblysynda jáne respýblıkalyq mańyzy bar Astana, Almaty, Shymkent qalalarynda áleýmettik saýalnama júrgizildi. Zertteý nátıjesinde «Tolyq adam» ǵylymı-tanymdyq kesheni ázirlendi. Onda kórnekti abaıtanýshy ǵalymdardyń akademııalyq beınedárister toptamasy, Abaı Qunanbaıulynyń shyǵarmashylyq murasyn nasıhattaıtyn onlaın kitaphana, aqyn qarasózderiniń aýdıoqory, «Tolyq adam» konsepsııasy boıynsha Abaı shyǵarmalarynyń beıneqory, ǵylymı-tanymdyq maqalalar toptamasy, «Ystyq qaırat, nurly aqyl, jyly júrek» taqyrybyndaǵy aqynnyń danalyq sózderiniń jıyntyǵy ázirlendi. Sonymen qatar shetelderde Abaı ortalyqtaryn ashý isinen de tysqary qalmadyq. Olardyń ashylýyna septigimizdi tıgizip, saltanatty jıyndarǵa qatysyp, akademııa kitaptaryn túrli memlekette nasıhattap júrmiz. Bolashaqta da alys-jaqyn shetelderdegi «Abaı iskerlik-úılerimen» qarym-qatynasymyz damı beretindigi sózsiz.
– Instıtýt tarapynan ǵalymdary men zertteýshileri úshin qandaı qoldaý kórsetilip jatyr?
– «Abaı akademııasy» ǴZI 2020 jyly L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń óz qarjylandyrýymen zertteý jumystaryn júzege asyrsa, 2021-2024 jyldar aralyǵynda Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrligi Ǵylym komıtetiniń tapsyrysy negizinde arnaıy jobany oryndady. Bul qysqa merzimdegi jetken jetistikterimiz – memlekettik dárejedegi qoldaýdyń úlken nátıjesi. Osy ýaqyt aralyǵynda qanshama súbeli zertteý eńbekter jazylyp, jaryq kórdi. Abaıtaný salasyna jańa zertteýshiler qosyldy. Bul abaıtanýdyń jańa bir kezeńiniń nátıjeli de irgeli bastamasy boldy. Bolashaqta da osyndaı qoldaý jalǵasyn tabaryna senemiz.
– Jandos aǵa, Abaıtaný – kúrdeli ári tereń ǵylym. Hakim murasyn zerdeleýge ne túrtki boldy?
– О́zim Shyńǵystaýda, Abaı týǵan elde dúnıege kelgendikten aqyn murasy maǵan óte ystyq. Kókbaı atyndaǵy orta mektepti támamdaǵan soń, qazaq tili men ádebıeti mamandyǵyn tańdap, Semeı qalasyndaǵy qazirgi Shákárim atyndaǵy ýnıversıtetke oqýǵa tústim. Sol jyldary Abaı murasyna qatysty ájem Shárban Botaǵazyqyzynan jazyp alǵan estelik-áńgimelerim oblystyq gazetterde basyldy. Stýdenttik shaǵymnan bastap, respýblıkalyq konferensııalarda Abaıdyń aqyn shákirtteri týraly baıandama jasap, ǵylymı maqalalarym túrli jınaqtarǵa ene bastady. Sol ýaqytta ustazym, belgili ǵalym Arap Espenbetov Kókbaı taqyrybyn tereń zertteý qajettigin usyndy. 1999 jyly «Kókbaı Janataıulynyń ádebı murasy» atty taqyrypta kandıdattyq dıssertasııamdy sátti qorǵadym. «Abaıdyń memlekettik tarıhı-mádenı jáne ádebı-memorıaldyq qoryq-mýzeıin» basqarǵan kezeńde de hakim murasy – zertteýimizdiń negizgi nysanasy edi. 2021 jyldan bastalǵan «Abaı akademııasy» ǵylymı zertteý ınstıtýtynyń dırektory qyzmetim de tikeleı Abaıdyń murasy baǵytynda. Iаǵnı qazirgi tańda hakim ómiri men shyǵarmashylyǵyn zerdeleý jumystaryn jalǵastyryp jatyrmyz. Sebebi uly aqynnyń ósıet-ónegesin nasıhattaý – qasıetti boryshymyz.
– Osy oraıda alǵashqy abaıtanýshylardyń biri Qaıym Muhamedhanulynan bata alǵan sátińiz týraly baıandap berińizshi.
– Qazaq ádebıettaný ǵylymynyń tarıhynda, abaıtaný salasynda Muhtar Áýezovtiń adal shákirti, ǵalym, qalamger Qaıym Muhamedhanulynyń orny aıryqsha ekeni barshaǵa aıan. Semeı memlekettik ýnıversıtetine túskennen bastap, osy uly ustazben bir dıdarlasyp, aqyl-keńesin tyńdap, batasyn alsam ǵoı dep armandaıtynmyn. Ol kisi ýnıversıtette dáris beretin. Alaıda biz oqýǵa túsken kezderi Qaıym aǵany Abaıdyń 150 jyldyq mereıtoıynyń daıyndyǵyna, ıaǵnı Abaı shyǵarmalarynyń eki tomdyq akademııalyq jınaǵyn qurastyrý isine jáne «Abaı» ensıklopedııasyn shyǵarýshylar alqasyna keńes berý, redaksııalyq basqarý maqsatynda arnaıy Almatyǵa Ǵylym akademııasyna shaqyrylǵan edi. Osylaısha, biz Qaıym aǵanyń dárisin tyńdaı almadyq. Jyldar jyljyp óte berdi. Ýnıversıtetti támamdap, aspırantýraǵa túsken soń, Kókbaı aqynnyń ádebı murasyn zertteýge kiristim. Arhıv derekterin jınaqtaý maqsatynda Almaty qalasyna ǵylymı is-saparmen kelip júrdim. Oıymda Qaıym aǵaǵa jolyǵyp qalar ma ekenmin, Kókbaı týraly jazǵandarynan bólek, ózge de estelik, tyń maǵlumattary bar ma eken, sol jóninde sóılessem ǵoı dep júrdim. Bir kúni M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń sırek qoljazbalar qorynda ádebıettanýshy ǵalym Tursyn Jurtbaıdy jolyqtyrdym. Ol kisige oıymdaǵy armanymdy da jetkizdim. Tursyn aǵa usynys, tilegimdi qýana, oń qabyldap: «Kókbaıdy zertteıtin adam eń birinshi Qaıymnyń aqyl-keńesin alýy kerek. Jassyń. Muhamedhanovtyń batasyn alsań, jolyń da ashylady. Júr, kettik», dep Almatynyń joǵarǵy jaǵyndaǵy eńseli kópqabatty úıde turatyn Qaıym aǵaǵa ertip bardy. Ol kisi bizdi qýana qabyldady. Tursyn aǵany erekshe saǵynyp qalǵanyn baıqadym. Abaı, onyń ádebı ortasy, Muhtar Áýezov, ózge de uly aqynǵa qatysty zertteýshi ǵalymdar jóninde súbeli áńgimeler aıtylyp, Tursyn aǵaǵa syryn aqtardy. Maǵan da biraz aqyl-keńesin aıtty. Kókbaıdyń shyǵarmashylyǵyn jeke dıssertasııalyq jumys retinde qarastyryp jatqanymyzǵa oń peıilin bildirdi. Eń bastysy, Qaıym aǵanyń aq batasyn aldym.
– Abaı Qunanbaıulynyń 180 jyldyq mereıtoıyna oraı osy jyly qandaı is-sharalar atqarylmaq?
– «Abaı akademııasy» aqyn murasyn zertteýdi ataýly kezeńderde ǵana emes, kúndelikti ýaqytta da nazarynan tys qaldyrmaıdy. Áıtse de, bıylǵy 180 jyldyq mereıtoı kezi aýqymdy jumystardyń atqarylýymen erekshelenetini sózsiz. Eń negizgisi, osy jyly abaıtanýshy ǵalymdar jónindegi úlken saraptamalyq eńbekti daıyndaý ústindemiz. Odan bólek, elimizdegi jáne sheteldegi «Abaı» ortalyqtarymen birikken is-sharalar uıymdastyrylady. Bıyl álemniń ár túkpirindegi «Abai uii» mádenı-iskerlik úılerimen baılanys jandana túsip, keshendi jobalar josparlanyp otyr. Belgili qylqalam sheberleriniń Abaıǵa, qazaq qoǵamyna qatysty sýretteri qosa berilgen «Abaı danalyǵy» atty albom-kitap endi tek qazaq tilinde ǵana emes, túrik, orys, aǵylshyn tilderinde jaryqqa shyqpaq. Osy albomnyń tanystyrylymyn birneshe memlekette ótkizbekpiz. Bul – 180 jyldyq mereıtoı kezindegi izgi sharalardyń biri bolary anyq. Budan bólek, «Abai TV» arnasymen ózara memorandýmnyń negizinde Abaıǵa qatysty tarıhı jerler týraly arnaıy jobany birlesip daıyndap, «Abaı akademııasy» serııasymen shyqqan ǵylymı-tanymdyq eńbekter boıynsha hakim murasyn zertteýshi ǵalymdardyń dáristerin el nazaryna usynamyz. Memleket basshysy: «Biz Abaıdyń «tolyq adam» tujyrymyn qaıta zerdeleýimiz kerek. Bul baǵytta ǵalymdarymyz tyń zertteýlerdi qolǵa alýy qajet. «Tolyq adam» konsepsııasy, shyndap kelgende, ómirimizdiń kez kelgen salasynyń, memleketti basqarý men bilim júıesiniń, bıznes pen otbasy ınstıtýttarynyń negizgi tuǵyryna aınalýy kerek», dep naqty tapsyrma bergendikten, 2025 jyly «Abaı akademııasy» «Tolyq adam» ilimin zertteý baǵytynda ǵana emes, jan-jaqty nasıhattaý jumystaryn da jandandyra túspek. Abaı Qunanbaıulynyń shyǵarmashylyq murasyna taldaý júrgizý arqyly zamanaýı mýltımedııalyq tehnologııalardy qoldana otyryp, «Tolyq adam» ǵylymı-tanymdyq keshenin qalyń jurtshylyqqa tanystyrý josparlanyp otyr. Halyqaralyq konferensııalar, sımpozıýmdar men dóńgelek ústelder, taqyryptyq semınarlar men kezdesýler ótkizý de nazardan tys qalmaq emes. Abaıdy ádiletti Qazaqstannyń brendi retinde keńinen tanystyrý baǵytynda «Abaı akademııasy» óz jumysyn ári de jan-jaqty jalǵastyra bermek. Bul – bizdiń, búgingi urpaqtyń qasterli boryshy.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken –
Bekzat QULShAR,
«Egemen Qazaqstan»
