Aýyl – altyn tamyr

Qashanda halqymyz úshin aýyl – rýhanııatymyzdyń temirqazyǵy, ulttyq qundylyqtarymyzdyń altyn besigi, bereke men baılyǵymyzdyń bastaýy ekeni daýsyz. Aýyldyń taza aýasyn jutyp, tunyq sýyn iship, kórkem tabıǵatynan qýat alyp ósken árbir azamat ózi týǵan topyraǵyn barynsha qadirlep-qasterleýge tıis. Tórt túligin túletip, egistigin jaıqaltyp, sharýasyn órge súırep otyrǵan aýyl – bútin bir eldiń asyraýshysy, qaınaǵan eńbektiń jáne ulttyq rýhanııattyń qaınar kózi ispetti. Aýyl ıdeologııasy ult pen memlekettiń ıdeologııasynyń máıegi, kúretamyry jáne órkendeý túbiri bolyp keldi. Sonaý keńestik dáýirdegi jáne búgingi táýelsiz Qazaqstannyń saıası elıta tarıhyna kóz júgirtsek, respýblıkanyń joǵary basshylyq qyzmetkerleriniń 80 paıyzy aýylda eńbek etkender eken. Elbasymyzdan bas­tap barlyq basshylar tobynyń basym bóligi aýyldan túlep ushqan. Bir sózben aıtqanda, bizdiń saıası elıtanyń jarqyn ókilderi aýyldan shyqqandyǵy kóp jaǵdaıdy ańǵartatyny sózsiz. О́tken ǵasyrdyń toqsanynshy jyldarynan bastap jańa formasııalyq qalypqa ótý úderisi aýylǵa da túbegeıli óz­ge­ris­ter ákeldi. Búgingi jahandanýǵa bet bur­ǵan álemde biz tól rýhanııatymyzdy damy­typ, aýyldy saqtaý el men jerdi saqtaý­dyń ata-babalarymyz kórsetken dana joly dep qabyldaýymyz kerek. Ýaqyt sony kórsetýde. Es jıyp, joǵymyzdy túgendegennen keıin bul máselege búkil qoǵam bolyp qaıta oralýymyz da qazirgi zaman talabynan týyndap otyr. Ásirese, halqymyzdyń bas kóterer sarqylmas qoryn túzgen aýyl zııalylarynyń jaǵdaıy búgingi kúni qalaı degen saýalǵa qatysty naqty jaýap beretin kez keldi. Aqsaqaldan balaǵa deıingi urpaqaralyq baılanys­ty qamtamasyz etken tarıhı tamyrlar basqasha sıpat ala bastady. Qazirgi kezde qarqyn ala bastaǵan jahandyq ýrbanızasııa aýylǵa da jetti. Aýyldan qalaǵa halyqtyń jappaı kóshý saldarynan býynaralyq baılanystar úzile bastady. Aýyl turǵyndarynyń qatary ártúrli sebepterge baılanysty qatty seıildi. Ondaǵan jyldar boıy qalyptasqan aýyl zııalylyǵyn qurǵan áleýmettik top túrli faktorlar sebebi nátıjesinde birtindep azaıdy. Degenmen, zaman túzelip, aýyl turǵyndarynyń quramy syrttan kóship kelgen qandastarymyz arqyly qaıta túzilýde. Túrli elderden nemese ishki mıgrasııa úderisi arqyly qaıta túleı bastaǵan aýyldyń zııaly or­ta­synyń qalyptasýy edáýir ýaqytty qa­jet etetin úderis. Qoǵamdyq jandandy­rý ınstıtýttary aýyldyń áleýmettik máse­le­lerin jan-jaqty zertteýleri kerek. Sol se­bepti aýylǵa jańa serpin, tyń tynys bere­tin kez keldi. Aýyldy kóterý isi ­– ár qazaq­ty qa­dirleý degen ulttyq ustanymdy kórsetedi. Árbir qazaq óziniń ósip-ónip shyqqan aýylyna ıgi qadamdar jasaýdy atamekenge degen perzenttik paryzy ispetti is sanaǵan. Bul bizdiń halyqta ejelden kele jatqan jaqsy dástúr. Ol dástúr halqymyzda HIH ǵasyrdyń sońy men HH ǵasyrdyń basynda jańa mazmunǵa ıe boldy. Qazaq aýyldaryndaǵy bedeldi ári baı-qýatty adamdar óz qarjylaryna daryndy balalardy oqytyp, ulttyq elıtanyń túzilýine erekshe qyzmet etti. Mine, osyndaı aýyl úshin ıgilikti isti ult bolyp birlese atqa­rýǵa ún tastaıyq. Ásirese, aýyldan shyqqan aýqattylardy aýyl balalarynyń arnaý­ly jáne joǵary oqý oryndarynan aýylyna qajet mamandyqtar boıynsha bilim alýyna jaǵdaı jasaýǵa jumyldyrý qajet dep sanaımyn. Qazaqtyń márt mesenattary ár zamanda bolǵan jáne bola da beredi degen senim zor. Shetelderde aýyldyq eldi mekenderge qamqorlyq kórsetýdiń ozyq tájirıbesi qalyptasqan. Máselen, Belarýste ár aýyldyń azamattary birige qarjy jınap, óz aýylyna qajet mamandardy daıarlap alýda. Al, kórshiles Qytaı elinde aýylǵa qajet mamandardy tartý maqsatynda arzan baspana salý, jeńildikpen nesıe berý jáne ońtaıly salyq júıesi jaqsy jolǵa qoıylǵan. Úlgi alatyn ónegeli dúnıe. Jańa zamannyń jańa talaptaryna beıimdelip, kez kelgen ózgeristi qabyldaý úshin eń aldymen ulttyq bolmys pen rýhanı qundylyqtardy saqtaı otyryp, tereń bilim men zerdeli ǵylymdy damytý shart. Bul rette elimizdiń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasymyz Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń tikeleı bas­tamasymen táýelsiz Qazaqstanda ındýstrııalyq-ınnovasııalyq baǵytta úlken baǵdarlamalar qolǵa alynyp, kóptegen ıgi jobalar kezeń-kezeńimen júzege asyrylýda. Bul baǵytta, ásirese, aýyldy damytýǵa qatysty tyń bastamalardyń oń nátıje bere bastaýy kóńil qýantady. Elbasynyń aýyldy kóterýge baı­la­nysty kótergen bastamalaryn qo­ǵam­nyń barlyq deńgeıinde jańǵyrtyp, halyqtyń sanasyna jetkizý paryz. Bú­kil qazaqstandyqtardy aýyl proble­masyna kóńil aýdartý arqyly mem­lekettik beriktigimizdi de kúsheıte túsemiz. Ol úshin «aýyldyń órkendeýi – mem­lekettiń órkendeýi» degen egiz uǵym ekenin esten shyǵarmaǵanymyz abzal. Ǵalym retinde aıtar bolsam, biz eldiń azyq-túlik qaýipsizdiginiń tórkini aýyl­da ekenin uǵynýǵa tıispiz. Bul rette aýyldyń jahandyq ekonomıkalyq úderiske engenin eskerýdi búgingi álemdik ekonomıkalyq jaǵdaı anyq baıqatty. Aýylǵa ózgeris pen jańalyqty ákeletin bilim men ǵylym. Bilim mekemeleriniń túlekteri jańa formattaǵy aýyldyń temirqazyǵyna aınalýy tıis. Biz bul isti bastap ta qoıdyq. Elbasy tarapynan respýblıka jastaryna aýyldyq kvota men aýylǵa qajet túrli mamandyqtarǵa oqý granttarynyń kóptep berilýi – «Dıp­lommen – aýylǵa!» jobasyn naqty qol­daýdyń qaıtalanbas úlgisi dep qabyl­daımyz. О́ıtkeni, respýb­lıka jastaryna mektepte bilim ala júrip óziniń bolashaq mamandyq alatyn oqý orny men aýylda qyzmet isteıtin mekemesine deıin bilýi qamtylady. Prezıdenttiń bul bas­tamasy qoǵamdaǵy jastardyń erte jastan áleý­mettenýin elimiz boıynsha alǵashqy jú­zege asyrýshy jańa úderiske negiz boldy. О́z tájirıbemizge kelsek, Qazaq ulttyq agrarlyq ýnıversıteti memlekettik saıasat ustanymdaryna súıene otyryp, Elbasy anyqtap bergen naqty strategııalyq ba­ǵyt­tarmen jumys istep keledi. Bıyl 85 jyl­dyq belesine jetken otandyq agrar­lyq bilim men ǵylymynyń qara shańyraǵy, aýyl sharýashylyǵynyń eń basty ǵylymı damý tarıhynyń negizin salýshy, ultymyzdyń agrarlyq sala mamandarynyń ustahanasy sanalatyn ýnıversıtetimiz negizinen aýyl ekonomıkasyn kóterýge qyzmet etetin bilikti kadrlar daıarlaıdy. Aýyldan shyqqan jastar bilim alatyn ýnıversıtet túlekteriniń basym bóligi búginde aýyl zııalylarynyń qataryn qalyptastyrýǵa negiz bola júrip, elimizdiń túkpir-túkpirinde eńbekke aralasyp, elge qyzmet etýde. Bizdiń maqsatymyz – aýyl-aýyldardan kelgen stýdentterimizge tıisti bi­lim berip qana qoımaı, olardyń El men Jerdiń qasıetin baǵalaıtyn, tý­ǵan topyraqtyń qadirin bilip, aýylyn qadirleıtin jáne sol aýyldyń zııa­ly­syna aınalatyn tulǵa retinde qalyp­tastyrý. Biz aýyl zııalylaryn qalyp­tastyrý isi – el irgesiniń tiregin nyǵaıtý úshin jasalyp kele jatqan qadam ekenine aıryqsha nazar salýdamyz. Memlekettiń, ulttyń bolashaǵy men tiregi bolatyn bilimdi jastardy jumyspen qamtamasyz etý máselesi Elbasy nazarynda bolýy kóp jaǵdaıdy ańǵartady. Eshbir elde joq «Dıplommen – aýylǵa!» atty joba Qazaq eliniń altyn qazyǵy  bolǵan aýyl úshin de, jastar úshin de tarıhı usynys bolǵany anyq. Elbasy qoldaýymen 2009 jyldan bastaý alǵan «Dıplommen – aýylǵa!» baǵdarlamasy aıasynda 30 myńnan astam jas maman aýyldy jerde óz mamandyǵy boıynsha jumysqa ornalasypty. Olardyń qa­ta­rynda bizdiń ýnıversıtet túlekteri da bar. Bul baǵdarlamanyń der ýaqytta ómir suranysyna saı paıda bolǵanyn kór­­­setedi. Bes jyldan astam ýaqyt ishin­de osyn­sha jas azamattardyń aýylǵa ár­­túr­li qyzmetke barýy sonyń erekshe dáleli. «Dıplommen – aýylǵa!» jobasy boıynsha qalanyń ul-qyzyn da aýylǵa jumysqa tartý máselesi búgingi kúnniń talaby.  Keshe qalada ósip, bilim alǵan jastardyń búgingi aýyldyń tynys-tirshiligimen, ondaǵy halyqtyń minez-qulqymen de tanys bolǵany abzal. О́ıtkeni, bul sol jastardyń bolashaqtaǵy atqaratyn qyzmetteri barysynda eskerýleri tıis mańyzdy máselelerdiń biri bolmaq. Aýyl halqymen etene jaqyn aralasqan azamattardyń boıynda birshama qazaqy minez-qulyq qalyptasyp, qazaqqa tán qasıetter paıda bola bastaıdy. Al ana tilin úırený úshin aýyl taptyrmas  mektep. Búgin álemdi jappaı jumyssyzdyq daǵdarysy jaılap otyr. Máselen, statıstıkalyq málimetter Eýropanyń An­glııadan basqa barlyq óńirlerinde 18 ben 35 jas aralyǵyndaǵy jumys is­teýge qabiletti jastarynyń talaıy jumyssyz degendi kórsetýde. Qazaqstan osy daǵdarystyń saldaryn qanshama sátti eńsere aldy desek te, qaýiptiń aýyly alystap ketti deýge áli erte. Osyndaı jaǵdaıda keshe ǵana oqý ornyn bitirip, bilim men tájirıbeniń oń-solyn endi ǵana ajyrata bastaǵan «tájirıbesiz mamandardy» qalalyq uıym, mekemelerdiń birden qyzmetke alýy  ó?? ?????. te sırek. Stýdent jastarǵa oqýyn bitirgen soń, dıplomyn ala sala burynǵydaı qaladaǵy uıym, mekemelerge júgire jónelýdiń reti joq. Tipti, solaı bola qalǵan kúnniń ózinde de jastarǵa qalada turaqtap qalý nemese turǵyn úı máselesin sheshý ońaıǵa soqpaıdy. Al aýyldyq aımaqtar bilimi joǵary, kózqarasy keń, bilikti mamandarǵa zárý. Bul ásirese, bilim men aýyl sharýashylyǵy salasyna kóbirek qatysty. Mektepter jas muǵalimdermen birshama qamtyldy. Endigi kezekte bilikti agrarshy mamandardyń, isker fermerlerdiń, ozyq tehnologııany ıgergen jastardyń aýylǵa tartylýyn memleket kómegimen ońtaılandyra túsý kerek. Mamandar tapshylyǵyn kórip otyrǵan aýyldarǵa elimizdiń joǵary oqý oryndarynda bilim alǵan jastar baryp qyzmet etip, ornyǵatyn bolsa el eńsesi budan da kóterile túsetini sózsiz. Aýylǵa barǵan jas maman tek kadr máselesiniń sheshilýine ǵana yqpal etip qoımaı, ondaǵy ózge de salalarǵa serpin beredi. Qashanda jańalyqqa jany qumar jastardyń ózi qyzmet etken salada da jańa tyń serpilister jasaıtynyna senim mol. Budan jastar qyzmetke kelgen uıym, mekemelerdegi jumys sapasy da arta túsetini sózsiz. Bir sózben aıtqanda,  jas­tar­dyń aýyldyń tirshiligimen, ondaǵy halyqtyń ómirimen tanys bolǵany durys. Búgingi aýylda qyzmet etip júrgen jas erteń  elge qyzmet etetin basshy bolady. Ol bolashaq tiregi – zııaly qaýym ókili bolyp tolysady. Jastardyń aýylǵa degen kózqarasyn ózgertý sharalaryn batyl iske asyrsaq máni zor úlken is bolmaq. Jastardy osy baǵytta tárbıeleýimiz el úshin, qoǵam úshin kezek kúttirmeıtin kerekti sharýa. Qazirgi qoǵam osy baǵytta ne istedi jáne aldaǵy ýaqytta qandaı deńgeıdegi sharalar atqara alady? Qoǵam bolashaq zııaly orta úshin jaýapkershilikti ózi alyp, ony abyroımen atqarýǵa jaýapty. Búginde biz álemge ózimizdi demo­kra­tııalyq jolmen damyp kele jatqan ashyq, jarııaly qoǵam dep málimdep otyrmyz. Aýylda memleket júrgizip otyrǵan agrarlyq sala, kásipkerlikti damytý, bilim berý, densaýlyq saqtaý salalaryndaǵy refor­malardyń jemisin kórýge bolady. Al aza­mattyq qoǵam, adam quqyqtary jónin­degi máseleler aýylda áli de bolsa qol­daýdy qajet etetinin eshkim de joqqa shyǵa­ra qoımas. Osyǵan oraı joǵary bilim alǵan kózqarasy keń, kózi ashyq azamattar aýylǵa barsa, ondaǵy demokratııalyq qun­dyl­yq­tardyń qalyptasýyna birshama yqpal etedi. Jahandanǵan álemnen óziniń aıshyqty ornyn tabý úshin memleketimizde zamanaýı ıdeıalar men ozyq tehnologııalarǵa basa mán berilýde. Osy oraıda aýyldyń da tehnologııalyq júıedegi óndiristi qalyptastyrý dúnıesin ıgere alatynyna kóz jetkizýdemiz. Ásirese, elimizdiń iri qalalaryna qatysty aglomerasııalyq máselesin sheshýde jáne ony myqtap qalyptastyrýda ınnovasııalyq tehnologııalardy batyl engizý nátıjesinde órkendegen aýyl sharýashylyǵy aýyldyq eldi mekenderdi qýattandyra túsetini sózsiz. Ekonomıkalyq ártaraptandyrý máselesi de aýylǵa jat dúnıe emes. Onyń agrarlyq sektorǵa da qatystylyǵyn jáne aýyl úshin de tıimdi jaqtary bar ekenin eskerýimiz kerek. Elbasy Qazaqstandy jańartýdyń túp­kilikti maqsaty – barlyq qazaq­stan­dyqtardyń ál-aýqatynyń, mádenıetiniń, biliminiń, ǵylymnyń, densaýlyǵynyń jaqsarýy ekendigin únemi birinshi kezekke qoıyp keledi. Ásirese, aýyldyń eldiń jas býyn ókilderiniń ozyq bilimmen sýsyndap, jańa tehnologııalardy ıgere alýyna asa mán berilýde. Osy halyqtyq saıasat arqasynda eldiń ál-aýqaty kóp ózgerdi. Keńes Odaǵy kezindegi Qazaqstandy búgingi Qazaqstanmen múldem salystyra almaımyz. Memleketimiz táýelsizdik alǵan kezde álem memleketteriniń arasyna 140-oryndy ıelense, qazir básekege qabiletti 50 eldiń qataryna ornyqty. Endigi meje – eń damyǵan 30 eldiń sanatyna qosylý. Qazaq halqynyń altyn tamyry – atameken aýyl ekenin árbir qazaqstandyq jas jete túsinetin ýaqyt keldi. Aýyldaǵy jastarǵa, qaladan keletin jastarǵa jáne aýylǵa qaıta kóship baratyndarǵa uzaq merzimdi jańasha ekonomıkalyq jaǵdaı jasaý baǵdarlamasyn qoǵam bolyp usynýymyz kerek. Ol úshin bilimin kúsheıtip, mádenıetti qalyptastyryp, kórkine kórik qosyp jáne azamattaryna rýh berý mańyzdy. Qazirgi aýyldyń ál-aýqatyn kóterý, ony naǵyz ispen qoldaıtyn, naqty kómek qolyn sozatyn memlekettik is – ol tyń kózqarastaǵy jańasha túzilip, qabyldanatyn «Aýylym – altyn besigim» baǵdarlamasy bolady degen senimdemin. Álemdik tájirıbe kórsetkendeı aýyldy kórkeıtý bir ǵana yntamen sheshilmeıdi, osy salada jumys isteıtin árbir adamnan ǵylym jetistikterin, ony óndiriste paıdalaný tájirıbesin ıgerýdi talap etedi. «Bilekti birdi, bilimdi myńdy jyǵady» degen halyq naqyly qaltqysyz. Búginde Qazaqstan halqynyń 43 paıyzy aýyldyq jerlerde turady. Olardyń ishindegi jartysyna jýyǵy jastar. Osy oraıda memleket berip otyrǵan ońtaıly múmkindikterdi paıdalana otyryp, aýyl jastary zamanǵa saı ozyq bilim alyp, jınaqtaǵan mol tájirıbelerin egemen elimizdiń irgesin myqtaýǵa, ekonomıkamyzǵa serpin berý isin jandandyra túsýimiz qajet. Elbasynyń kóregendikpen aýyl prob­lemasyn sheshý joldaryn tikeleı qol­daýy jáne únemi baqylaýda ustaýy mem­leketimizdiń strategııalyq damý baǵyt­tarynyń biregeı ekenin baıqatty. Jaq­­synyń jaqsylyǵyn kórip, bardy baǵa­laı bilsek, biz almaıtyn beles joq. Qoǵa­mymyzdyń órelik kórseter órisi de osy bolashaq «Aýylym – altyn besigim» baǵdarlamasy degen pikirdemin. Aýyl – altyn tamyr. Altyn tamyrymyzdan qol úzbeıik, ardaqty jas dos­tarym. Tilektes ESPOLOV, Qazaq ulttyq agrarlyq ýnıversıtetiniń rektory, UǴA vıse-prezıdenti, akademık. Almaty.