Saraıdy jýyqta ǵana atalǵan ólkege barǵan saparymyzda kózimizben kórdik. Kıiz pishindi ǵımarattyń jalpy kólemi – 120 sharshy metr. Úlken jáne ishki eki ordadan turady. Úlken ordanyń bıiktigi 4,5 metr bolsa, dıametri 12 metr eken. Al ishki ordanyń dıametri 6 metr. Syrtynan qaraǵanda qazaqtyń qos kıiz úıin ıyqtastyryp tikken sııaqty. Biraq arasyn ótkel sııaqty jalǵap turǵan taǵy bir bólik bar.
Úńilip qarasańyz: kerege-qanaty som aǵashty sharshylap jasalyp, jelkóz pishinde torlaı qııýlastyrylypty. Saldaýyr mindetin atqaryp turǵan uzyn qaraǵaı ýyǵy syrǵaýyldan jonylyp, joǵarǵy ushy shańyraqqa tirelse, astyńǵy jaǵy irgeniń tuǵyryna bekitilipti. Osy saldaýyr aýyr ýyqtardyń arasyn jeti qysqa ýyq jalǵap tur. Bulardyń qary kerege basyna bekitilgen eken.
Ishine kirseńiz, eńseńiz kóteriledi. Kerege boıy eki metr bıik. Ony jaǵalata aımaqtyń mańdaıaldy búrkitshileriniń sýreti ilingen. Saraıdyń edenine japyraqtap qıyp tósegen jas samyrsynnyń ıisi muryn jarady. Syrtta 25 gradýs sýyq. Al atshaptyrym alań jyp-jyly. Janyp jatqan peshi joq, qaınap jatqan qazany joq, bul jylý qaıdan kelip tur? Sóıtsek, jylý edenniń astyńǵy bóligi arqyly júrgizilgen eken. Tabannan ótken ystyq tóbe quıqańdy jylytady.
Keń saraıdyń syrtynda búrkit otyrǵyzatyn jeke oryn kabına-úıshikter qoıylypty. Oǵan japsarlas atqora salynypty. Saraı shyraqshysy Ataı Aıathanulynyń aıtýyna qaraǵanda, bolashaqta munda saıat attary baptalady, qyran qustar saıasy (pıtomnık) ornalasady. Qysqasy, baıólkelik jastar osynda kelip, qusbegilik ónerdiń qyr-syrymen tanysady, atqa minip taqymyn shyńdaıdy.
Osy oraıda, saraıdyń boı kóterýine muryndyq bolǵan azamattardyń biri ári respýblıkalyq «Qazaq qusbegilik odaǵy» uıymynyń tóraǵasy Bekbolat Buǵybaıulymen tildesken edik. Ol: «О́z basym birshama jyldan beri ólkege týrıst tartý jáne oǵan ońtaıly qyzmet kórsetý isimen aınalysyp júrmin. Sheteldikterdi bizdiń aımaqtyń buzylmaǵan etnoturmysy, ásirese kóshpeli salty men qusbegilik óneri qyzyqtyrady. О́lkemizde jyl saıyn turaqty túrde «Búrkitshiler toıy» ótedi. О́tken jyly bul is-shara 24-ret uıymdastyryldy. Osy jyldar aralyǵynda atalǵan toıdy álemniń túkpir-túkpirinen kóptegen adam kelip qyzyqtady. Qysqasy, bizde búrkitshilik ulttyq brend dárejesine kóterildi. Búrkit ustap baptaıtyn qusbegiler sany da artty. Sol sebepti, ólke qusbegileri bas qosatyn bir orda bolsyn dep osy saraıdy turǵyzdyq», dedi.
Árıne, qazirgi naryq jaılaǵan zamanda eshkim de eshteńeni tegin jasap bermeıdi. Sondyqtan istiń júıesi men kózin tabý kerek. Sóıtip, B.Buǵybaıuly bastatqan týrızm salasynyń mamandary saraıdyń joba-josparyn jasap, AQSh-tyń Cultural Sanktuaries Foundation atty uıymymen baılanys ornatypty. Bul uıymnyń da alǵa qoıǵan maqsaty álemdik etnomádenı murany qorǵaý, saqtaý, bolashaqqa jetkizý eken. Osylaısha, amerıkalyqtar 80 myń AQSh dollary kóleminde qarjy bólgen. Bul aqshany shashpaı-tókpeı qoly epti aǵaıyndar mynadaı saraı salypty.
Qazir bul aımaqqa kelgen týrıster saraıǵa bas suqpaı ketpeıdi. О́ıtkeni saraı ishinde qusbegilerdiń ańshylyq ónerin nasıhattaıtyn fotoderektermen qatar qyran qustar jabdyǵy: tomaǵa, aıaqbaý, baldaq, jemsaý, bııalaı, qytyr, tuǵyr, t.b. dúnıelerdi jınap, alda ashylatyn shaǵyn mýzeıdiń alǵashqy eksponattary quralyp jatyr eken.
Bul jádigerlerdi el qatarly biz de qyzyqtap kórdik. Atap aıtqanda, Qobda betinde ómir súrgen tulǵa Qojamjar tóreniń qyzy ataqty qusbegi Almakók deıtin apamyz 250 jyl buryn qoldanǵan búrkitke jem beretin saptyaıaǵy, qaıyńnyń toshynan oıyp istelgen sháýli qyrandarǵa jem berýge arnalǵan ydys, bir jarym ǵasyr buryn Qaıyrdan atty búrkitshi jasaǵan tomaǵa, erterekte ómir súrgen Qoshýyt deıtin qusbeginiń buǵynyń jon terisinen jasaǵan bııalaıy men tomaǵasy, t.b. tolyp jatyr.
Bul ortalyq saraıdyń taǵy bir mindeti – óńirdegi qusbegilik isin ǵylymılandyrý. О́ıtkeni ólkede qusbegiliktiń etnografııalyq sıpaty damyǵanymen, onyń ǵylymı-ádistemelik mańyzy qalyp barady. Bul ras. Ǵylymǵa baılanbaǵan is ilgeri baspaıdy. Sondaı-aq qazirgi tańda álem boıynsha adamdar qusbegilikke qoldanyp júrgen búrkittiń tórt túri bar. Olar: dala búrkiti (Aguila chrysaetos), shól jáne shóleıt búrkiti (Aguila nipalensis), han búrkit (Aguila heliaca), qońyr búrkit (Aguila clanga).
Osylardyń ishinde Qobda betinde dala búrkiti (taý búrkiti) basym. Aldaǵy kúnderi mamandar jınap, jergilikti búrkittiń popýlıasııasyn zertteý isin qolǵa almaqshy. «Mundaǵy basty shart – qoldaǵy búrkitterdi kezi kelgende erkindikke jiberip, ósip-ónýin qamtamasyz etý. О́tken jyldary osyndaı erkindikke jiberilgen eki búrkitke JPS (qaıda júrgenin anyqtaıtyn qurylǵy) ornattyq. Atalǵan qyrandar qys kezinde bireýi Tıbetti qystasa, ekinshisi Iranǵa deıin bardy. Ań men qusta shekara joq. Olar qaı jer yńǵaıly, sol jerde ómir súredi eken», deıdi B.Buǵybaıuly.
Demek bul saraıdy bolashaqta qazaqtyń qusbegilik ónerin zertteıtin ǵylymı ortalyqqa aınaldyrýǵa tolyq negiz bar. Qazirdiń ózinde Ataı Aıathanuly bastaǵan janashyrlar aımaq kóleminde qolynda búrkit ustap otyrǵan 170 búrkitshini tizimdep, osylardyń 100-dep astamyn múshelikke qabyldapty. Sonymen qatar saraı janynan shyǵarmashylyq top quryp, ólke qusbegileriniń tájirıbesin jınap, ádistemelik kitap jazýdy da bastapty.
