Eńbekti alǵysóz jáne túsinikterimen ázirlep, Túrki dúnıesi ǵylymı qaýymyna usynǵan – jas túriktanýshy, PhD Baqtııar Báteý (Býteev).
Oqyrmannyń esine birden sala keteıik, ár kezeńde tildik-grammatıkalyq erekshelikke sáıkes, aqynnyń esimi Shahkerim, Shákerim, Shákárim dep jazylǵan. Murany daıarlaýshy túrik oqyrmanyna HH ǵasyr basyndaǵy stıldi saqtap, Shahkerim nusqasynda usynǵan. Al qazaq oqyrmanyna jazýshy M.Maǵaýın nusqasyndaǵydaı Shákerim dep kórsetedi.
Túrkııada shyqqan tarıhı jınaqtyń ereksheligi – aqyn óleńderi Anadoly túrikshesine aýdarylyp, qazaqsha túpnusqasy latyn álipbıimen berilgen. Qazaq tiline tán dybystardyń basymdylyǵyn kórsetý úshin Anadoly túrikshesiniń latyn álipbıine negizdelgen transkrıpsııasy paıdalanylǵan.
Ǵalym Baqtııar Báteýdiń pikirinshe, 1988 jyldan qazaq oqyrmanyna Shákerimniń ózgeriske ushyraǵan kırıll qarpindegi zamanynda senzýraǵa ilikken, egemendik alǵan tusta da kem-ketigi durys rettelmegen nusqasy jetken. Osy murany daıarlaýshy-avtor (Baqtııar Báteý) osy olqylyqtyń ornyn úzdiksiz izdenistiń nátıjesinde toltyrǵan. Shákárim óleńderin áýelgi baspadan shyqqan túpnusqasynan ázirlegen. Osynyń nátıjesinde Shákárimge qatysy joq keıbir qarabaıyr sózder men sóz tirkesteri alynyp, onyń ornyna aqynnyń rýhty, jigerli sózderi túpnusqadan árpi men núktesine deıin ózgermeı sol qalpynda usynylǵan. Baqtııar Báteý daıarlaǵan eńbekke (muraǵa) aqynnyń 135 óleńi engen.
Shákárimtanýshy B. Báteý bylaı deıdi: «О́leńderdi anyqtaý kezinde negizgi derekkóz retinde Shákerimniń ózi redaktor ári avtor bolǵan «Túrik, qyrǵyz-qazaq hám handar shejiresi» (Orynbor, 1911, Kárimov, Husaıynov seriktestiginiń baspasy), «Qazaq aınasy» (Semeı, 1912, «Járdem» baspasy), «Qalqaman-Mamyr» (Semeı, 1912, «Járdem» baspasy) kitaptary paıdalanyldy. Sonymen qatar, «Qazaq» gazetinde jarııalanǵan «Qazaq» qutty bolsyn!» nemese «Kerek» óleńderi de Túrkııa nusqasynyń (Shákerim murasy) salmaǵyn arttyrady. 1911 jyly Shákerimniń «Túrik, qyrǵyz-qazaq hám handar shejiresi» atty prozalyq týyndysy jaryqqa shyǵady. Ol shyǵarmanyń óleńge aınalǵan nusqasy halyq arasynda aýyzdan-aýyzǵa taraǵan. Qaımaǵy buzylmaǵan óleńniń ataýy «Qazaqtyń túp atasy – batyr Túrik» dep el jadynda qaldy. О́leńniń tanymal bolǵany sonsha, Shyńjańdaǵy qandastar umytpaı jadyna saqtap, aıtyp júripti. О́leńniń prozadaǵy túpnusqasyna dálme-dál keletin nusqasy «Dórbiljin aýdanynyń qıssa-dastandary» atty eńbekte jaryq kórgen. Jyrdyń bul nusqasyn Tarbaǵataı aımaǵy Dórbiljin qalasynyń turǵyny, zeınetker Bedelbek Ejenbekuly 1990 jyly aýdandyq mádenıet úıine qoljazba kúıinde tabys etken. Bedelbek Ejenbekuly esteliginde: «Úlkenderdiń aýzynan bul shejireni Shákerim Qudaıberdiuly jazǵan degen sózderdi estidim» dep baıandaıdy».
Baqtııar Báteý Túrkııada jarııalaǵan murada alǵash ret Shákárim shyǵarmalaryna jan-jaqty taldaý jasalǵan. Ol aqyn eńbekterinde kezdesetin esimderi sol kezdegi qazaq emlesinde jazylǵan tórt tulǵany anyqtaǵan. Mysaly, Sh.Qudaıberdiuly murasynda HIH ǵasyrdyń sońy men HH ǵasyrdyń basyndaǵy aýqatty qazaqtardyń mesenattyq qyzmetiniń prototıpi retinde áreket etetin anglo-saksondyq erjúrek seri Alfred Gvınn Vanderbılt «Ýolder Beldet» degen atpen júr. Hısham ıbn Ábd ál-Málik atty omeııad halıfin «Asham patsa» degen atpen bergen. Kúlli Tan ımperııasyn dúr silkindirgen kóshpeli dıplomat An Lýshandy – Pan-Jı-Zan han dep ataǵan. Bizge tanys áıgili Shákerimniń sýreti Abý Saıd Halıl oǵly Mahmudov myrzaǵa tıesili bolyp shyqty. Tatar saýdagerleriniń urpaǵy Shákárimniń nemere kúıeý balasy ekeni dáleldengen.
1913 jyly 2 aqpanda «Qazaq» gazetiniń 1-sany shyqqanynda, bul qýanyshty oqıǵany tatardyń «Vakt» (Ýaqyt) gazeti zor qýanyshpen jazǵany málim. Osy jaǵdaı Shákárimniń shabytyn oıatyp, «Qazaq» qutty bolsyn!» atty óleń jazady.
B.Báteý osy jyrdyń 5-shýmaǵyndaǵy sol kezdiń uǵymyna saı «5-6 podpısshıkti taýyp aldym» degen jol aqynnyń keıingi jınaqtarynda túsip qalǵanyn anyqtaıdy. Sondaı-aq 7-shýmaqtyń 3-taramaǵy sońyndaǵy «pánı» sózi keıingi jınaqtarda «qane» bolyp ózgertilgenin anyqtaıdy. Sóz joq, munyń bári – «keńestik kompleksten» týǵan baspager men kitap daıarlaýshylar isi.
Tutastaı alǵanda, túrikshe sóılegen Shákárim Qudaıberdiuly murasy 85 mıllıondyq Túrkııa oqyrmanynan asyp, 300 mıllıonnan artyq Túrki dúnıesi oqyrmanyna jetedi dep úmittenemiz.
Sabyr ShÁRIP,
PhD
