– «Jasyl ekonomıkanyń» áleýeti qaı deńgeıde?
– «Jasyl ekonomıka» – tabıǵı resýrstardy tıimdi paıdalanyp, qorshaǵan ortaǵa zııandy áserdi azaıtatyn, áleýmettik ál-aýqatty jaqsartatyn jáne ekologııalyq tepe-teńdikti saqtaýdy maqsat etetin ekonomıkanyń modeli. Ol ártúrli ekologııalyq taza tehnologııalardy qamtıdy. Olardyń ishinde energııa tıimdiligi, jańartylatyn energııa kózderi, aýyl jáne qurylys salalaryndaǵy ınnovasııaǵa qatysty tehnologııalar bar. «Jasyl ekonomıka» osy tehnologııalardy engizý arqyly ekologııalyq turaqtylyqqa, ekonomıkalyq damýǵa qol jetkizýdi kózdeıdi.
– Eldegi «jasyl energetıka» úlesin qalaı baǵalaısyz?
– Júrgizilgen zańnamalyq reformalar nátıjesinde bizde jańartylatyn energetıkanyń damýy edáýir jedeldedi. Búginde jańǵyrmaly energııa kózderi (JEK) óndirgen elektr energııasy úlesiniń turaqty ósýi baıqalady. Iri sý elektr stansalardy esepke almaǵanda, elektr energııasyn óndirýdiń jalpy kólemindegi JEK úlesi 2023 jyly 5,82%-dy qurady. О́ndirilgen energııa kólemi – 6,6 mlrd kVt/saǵ. Aıta keteıik, 2014 jyldan bastap JEK belgilengen qýaty 16 eseden astam – 178 MVt-tan jáne 2023 jyldyń qorytyndysy boıynsha 2 868 MVt-qa deıin ósti. 2030 jylǵa qaraı elimizde elektr energııasyn óndirý qurylymyndaǵy JEK úlesin 15%-ǵa deıin, al 2050 jylǵa qaraı basqa balamaly energııa kózderin eskere otyryp, 50%-ǵa deıin ulǵaıtý josparlanǵan.
– Tıimdi bastamalar memleket tarapynan tıisti deńgeıdegi qoldaýǵa ıe bolyp jatyr ma?
– Elimizde bul baǵytta zańnamalyq, qarjylyq, tehnologııalyq jáne aqparattyq sharalar júzege asyrylyp jatyr. 2013 jyly qabyldanǵan «Jasyl ekonomıkaǵa» kóshý tujyrymdamasy – eldegi negizgi strategııalyq qujat. Ol tabıǵı resýrstardy tıimdi paıdalanýǵa, ekologııalyq tehnologııalardy engizýge jáne jańartylatyn energııany damytýǵa baǵyttalǵan.
Qarjylyq qoldaý sýbsıdııa, salyq jeńildikteri jáne «jasyl» oblıgasııalar arqyly júzege asyrylady. Memleket jańartylatyn energııa kózderin damytý úshin jeńildetilgen tarıfter belgilep, shaǵyn jáne orta bıznestiń ekologııalyq jobalaryn qoldaý úshin arnaıy qorlar men granttar usynady. Sonymen qatar ǵylymı-zertteý jumystaryna, ınnovasııalyq jobalarǵa jáne «jasyl tehnologııalardy» damytýǵa memlekettik qarjy bólinedi. Jańartylatyn energııa kózderin damytý maqsatynda memleket 2030 jylǵa qaraı energııanyń 30%-yn jańartylatyn kózderden alý mindetin qoıyp otyr.
– Jahandyq jylyný máselesi dúnıejúzin alańdatyp otyr. Osy turǵyda «jasyl ekonomıka» álgi túıtkildiń «jyrtyǵyn» jamaı ala ma?
– «Jasyl ekonomıka» tehnologııalary jahandyq jylynýmen kúreste sheshýshi ról atqarady. Olar parnıktik gazdar emıssııasyn azaıtýǵa, ekojúıelerdi qalpyna keltirýge jáne tabıǵı resýrstardy únemdeýge múmkindik beredi. Alaıda bul tehnologııalardy tıimdi paıdalaný úshin jahandyq deńgeıde saıasatty úılestirý, qarjylyq qoldaý jáne ǵylymı ınnovasııalardy qoljetimdi etý qajet. Mysaly, ekonomıkanyń barlyq negizgi sektorynda energııa syıymdylyǵyn tómendetý jáne energııany paıdalaný tıimdiligin arttyrý arqyly elimizdiń turaqty damýyna qol jetkizý maqsatynda 2023–2029 jyldarǵa arnalǵan tujyrymdama bekitildi. Bul strategııalyq qujat bes negizgi baǵytty qamtıdy: ónerkásip, energetıka, ǵımarattar, kólik jáne halyq. Osy sektorlardyń árqaısysy sheńberinde energııa syıymdylyǵyn tómendetýge jáne energııany paıdalaný tıimdiligin jaqsartýǵa baǵyttalǵan naqty ındıkatorlar belgilengen. Energııa tıimdiligin arttyrý jáne ınfraqurylymdy jańǵyrtý energııa tutynýdy aıtarlyqtaı tómendetýge jáne CO2 shyǵaryndylaryn azaıtýǵa múmkindik beredi. Ǵalymdardyń zertteýine sáıkes, organıkalyq aýyl sharýashylyǵy dástúrli aýyl sharýashylyǵymen salystyrǵanda azot tyńaıtqyshtary men pestısıdterdi paıdalanýdan bas tartý arqyly óńdelgen aýmaqtyń gektaryna parnıktik gaz shyǵaryndylaryn kem degende 25%-ǵa azaıtýy múmkin. Sondaı-aq topyraqta kómirqyshqyl gazyn ustap turý úshin atmosferada sińiretin qarashiriktiń jınalýyna baılanysty topyraq 10% kóbirek SO2 sińiredi.
–Almatyda «jasyl ekonomıkaǵa» kóshý sharalarynyń negizgi baǵyttary qalaı júzege asyp jatyr?
– Qalada ekologııalyq kólikke kóshý, jasyl aımaqtardy keńeıtý, energııa tıimdiligin arttyrý jáne qaldyqtardy qaıta óńdeý sııaqty mańyzdy bastamalar qolǵa alynǵan. Degenmen ekologııalyq máselelerdi tolyq sheshý úshin bastamalardy belsendi jalǵastyrý jáne oǵan halyqtyń udaıy qatysýy da mańyzdy. Naqty jobalardy aıtsaq, Almatynyń jeke turǵyn úıleri birtindep kómirden gazǵa kóshirilip jatyr. Mysaly, Naýryzbaı aýdany men Alataý aýdanyndaǵy birqatar úı osy jobaǵa qosyldy. Bul jylytý kezinde shyǵatyn zııandy gazdardy aıtarlyqtaı azaıtýǵa kómektesedi.
Qalanyń ortalyq jylý júıelerindegi eski kómir qazandyqtary gazǵa aýystyryldy. JEO-2 kómirden gazǵa kóshý jobasyn bastady. Joba aıaqtalsa, jylý elektr ortalyǵy arqyly qalada zııandy zattardyń bólinýin 37,3 tonnadan 2,7 tonnaǵa deıin azaıtýǵa bolady. Joba 2026 jyly aıaqtalady. Sonymen qatar kóshelerdi jaryqtandyrý júıesi energııa únemdeıtin shamdarǵa aýystyryldy. Bul elektr energııasyn 30%-ǵa deıin únemdeýge múmkindik berdi.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken –
Maqpal SAǴYNDYQQYZY,
«Egemen Qazaqstan»
