Is-sharany Prezıdent janyndaǵy QSZI dırektory Erkin Tuqymov alǵysózimen ashyp, úsh jylda elimizde ǵana emes, búkil postkeńestik keńistikte buryn-sońdy bolmaǵan demokratııalyq reformalar júzege asyrylǵanyn atap ótti.
– Memleket basshysy birneshe ret atap ótkendeı, saıası jańǵyrtýsyz eldiń turaqty ilgerileýi múmkin emes. Jahandyq turaqsyzdyq jaǵdaıynda jan-jaqty saıası reformalardyń júzege asýy – álemdik qaýymdastyqqa Qazaqstannyń ózin senimdi sezinetinin jáne bizdiń aýyzbirlikti birtutas ult ekenimizdi bildiretin sıgnal. Prezıdent Toqaev elimizdiń damý, ilgerileý jáne reformalar jolyn tańdap jatqanyn kórsetti. Bul – onyń tarıhı mıssııasy, memlekettiń basshysy retindegi jaýapkershiligi. Reformalardyń túpki maqsaty – árbir otandasymyzdyń ál-aýqatyn arttyrý, elimizdiń egemendigin nyǵaıtý, demokratııalyq ınstıtýttardy kúsheıtý jáne jańa saıası dástúrlerdi qalyptastyrý, – dedi E.Tuqymov.
Saraptamalyq alańnyń otyrysynda Konstıtýsııalyq sot tóraǵasy Elvıra Ázimova da sóz sóılep elimizdiń sot salasyndaǵy, jalpy, saıası reforma týraly pikirin bildirdi.
– Konstıtýsııalyq sot Ata zańnyń saqtalýyn qamtamasyz etý boıynsha mańyzdy mıssııany júzege asyrady. Ol azamattardyń konstıtýsııalyq quqyqtary men bostandyqtaryn qorǵaıtyn sot júıesiniń negizgi elementine aınaldy. Sot zańdar men normatıvtik-quqyqtyq aktilerdiń Konstıtýsııaǵa sáıkestigin tekserip, konstıtýsııalyq daýlardy sheshedi, bul memleketimizdegi zańdylyq pen quqyqtyq tártiptiń kepili sanalady. Konstıtýsııalyq sotty qurý onyń óz fýnksııalaryn tıimdi oryndaýyna múmkindik beretin táýelsizdik pen ádildik qaǵıdattaryn saqtaı otyryp júzege asyrylady. Konstıtýsııalyq sot qyzmet etýi jyldarynda zańnyń ústemdigin bekitip, azamattardyń memlekettik ınstıtýttarǵa senimin nyǵaıtýǵa kómektesetin mańyzdy nátıjelermen kórindi, – dedi E.Ázimova.
Sondaı-aq ol ózgeristerdi engizý bir bólek, al ony sapaly júzege asyrý da aýqymdy mindet ekenin atap ótti.
– Biz osy saıası reformalardy qalaı qabyldadyq degen emes, qanshalyqty sapaly iske asyra alyp jatyrmyz degen suraq tóńireginde oılasqanymyz abzal. Jalpy, biz zań men tártiptiń formýlasyn qalaı túsinemiz? Búginde bul formýla jahandyq aýqymdaǵy mańyzdy másele bolyp tur jáne osylaı jalǵasa bermek. Jýyrda Polsha memleketi Konstıtýsııalyq sotqa qatysty birqatar konstıtýsııalyq ózgeristi engizdi. Biz qabyldaǵan 60-tan asa sheshim asa úlken emes máselelerge qatysty bolǵanymen, halyq úshin óte mańyzdy bolyp tur. Iаǵnı bul turǵyndardyń ózderiniń quqyǵyn qorǵaýǵa baǵyttalǵan kúndelikti máselelerin qamtyǵan. Shyn máninde, Konstıtýsııalyq sot – konstıtýsııalyq ózgeristerdiń ónimi. Ol qoǵamda azamattardyń «Biz qoǵam retinde zańdardy qabyldaýǵa qatysa alamyz» degen tyń túsinik qalyptastyryp, saıası sana-sezimin jetildiredi, – dedi Konstıtýsııalyq sot tóraǵasy.
Májilis depýtaty Aıdos Sarym Úkimet birqatar jaǵdaıǵa, atap aıtqanda, Qańtar oqıǵasyna baılanysty ǵana saıası reformalar júrgizýge májbúr boldy degen pikirdi joqqa shyǵardy.
– Biraq demokratııalyq úderister tek jaǵymsyz oqıǵalarǵa reaksııa ǵana emes. Shyn máninde, saıası reformalar – bul prezıdent Toqaevtyń fılosofııasy. Bizge qoǵamdyq-saıası reformalar qajet jáne oǵan suranys bar. 2015–2019 jyldary Qazaqstan ekonomıkalyq damýdyń shegine jetti. Ol kezge deıin ósýdi qamtamasyz etetin áleýetimiz bolmady. Halyq sany 5 mıllıonǵa ósti, biraq bizde osy 5 mıllıon azamatty boıyna sińirip, áleýmettik jeńildikter jasaı alatyn ekonomıka bolmady. Qalaı bolǵanda da, biz áleýmettik-saıası reformalarǵa keler edik. Sol kezdiń ózinde-aq «Halyq únine qulaq asatyn memlekettiń» keıbir ınstıtýttary iske qosyldy, olardyń mindetterine Úkimetti, onyń organdaryn bolatyn ózgeristerge daıyndaý, túzetý kirdi, – dedi A.Sarym.
Qazaqstan halqy Assambleıasy Hatshylyǵy meńgerýshisiniń orynbasary Anastasııa Shegorsova da óz sózinde halyqtyń qoldaýy reformalardyń tabysty bolýynyń mańyzdy sharty ekenin erekshe atap ótip, Assambleıanyń reformalardy júzege asyrýdaǵy róline toqtaldy.
– Azamattyq qoǵam Prezıdent reformalarynyń benefısıaryna ǵana emes, sýbektisine de aınaldy. Búgingi tańda qazaqstandyq qoǵam jańa saıası shyndyqta – jańa etıka, jańa erejeler, jańa saıası mádenıet jaǵdaıynda ómir súrip jatyr. Bul basqalarmen qatar onlaın ótinishter ınstıtýtynyń jáne Konstıtýsııalyq sottyń paıda bolýymen baılanysty. Qazaqstan halqy Assambleıasy óziniń 30 jyldyq qyzmetinde konsýltatıvtik-keńesshi organnan Parlamenttegi ókildik fýnksııasy bar konstıtýsııalyq organǵa aınaldy. Assambleıanyń barlyq jumysy birlik ornatýǵa baǵyttalǵan, onsyz elimizdiń ilgeri damýy múmkin emes. Assambleıa Prezıdenttiń barlyq bastamasyna belsene aralasady, – dedi QHA ókili.
Qoldanbaly etnosaıası zertteýler ınstıtýtynyń dırektory Talǵat Qalıev reformalar árqashan jaılylyq aýmaǵynan shyǵýdy bildiredi degen pikirdegi oıyn bólisti.
– Qazaqstan reformalardy kúrdeli jaǵdaıda júzege asyrdy. Iаǵnı bir jaǵynan Qańtar oqıǵasy boldy, ekinshi jaǵynan geosaıası jaǵdaıdyń shıelenisýi alańdatty. Munyń bári reformalardy toqtatyp, neǵurlym qolaıly saıası jáne ekonomıkalyq sátti kútýge sebep bolýy múmkin edi. Reformalardyń júzege asyrý perspektıvalarynan góri táýekelderi kóp boldy. Olardy osyndaı jaǵdaıda ótkizý batyl sheshim boldy, – dedi belgili saıasattanýshy.
Sonymen qatar reforma bul nysannyń ózgerýi ekenin, al jańartylǵan ınstıtýttardyń mazmuny men tolyqtyrylýy azamattyq sektor men memlekettik organdardyń birlesken jumysyna baılanysty bolatynyna toqtaldy.
– Keıingi úsh jylda biz bul reformalardyń nátıjelerin, olardyń kúrdeliligi men aýqymdylyǵyn kórdik. Buǵan deıin Ulttyq qoǵamdyq senim keńesinde sarapshylar talqylap, sol kezde iske aspaıtyndaı bolyp kóringen kóptegen bastama qazir shyndyqqa aınaldy, – dep sózin túıindedi T.Qalıev.
«Astana Open Dialogue» analıtıkalyq platformasynyń teń quryltaıshysy, Májilis janyndaǵy Qoǵamdyq palatanyń múshesi Aleksandr Danılov saıası reformalar negizinen Qańtardan keıin «qylburaý salynady» dep boljaǵan sarapshylardyń kútilimine qarama-qaıshy júzege asyrylǵanyn jasyrmady.
– Saıası reformalardyń eń mańyzdy nátıjesi – osy ýaqyt ishinde bizde eshqandaı keri qaıtarý bolǵan joq jáne biz yryqtandyrýdy jalǵastyramyz. Degenmen júrgizilip jatqan reformalardy baǵalaý úshin áli de kóp jumys isteý kerek. QSZI – solardy qadaǵalaıtyn negizgi ınstıtýttardyń biri, – dedi saıasattanýshy.
Talqylaý sońynda sarapshylar saıası reformalar Qazaqstannyń turaqty damýy men memlekettik basqarýdyń tıimdi júıesin qalyptastyrýǵa, sondaı-aq qoǵamdy toptastyrýǵa jáne azamattardyń elimizdiń saıası ómirine belsendi qatysýyna berik negiz qalady degen toqtamǵa keldi.
