Rýhanı murat jáne otbasy qundylyǵy

Naýryzbaı qajy TAǴANULY,

QMDB tóraǵasy, Bas múftı

Alla Taǵala qasıetti Quran Kárimde «Álı Imran» súresiniń 110-aıatynda: «Sender adamdardy jaqsylyqqa shaqyryp, jamandyqtan tyıý úshin shyǵarylǵan eń qaıyrly úmbetsińder», degen. Allaǵa shúkir, búginde din qyz­metkerleri halqymyzdy jaqsylyqqa, oqý-bilim men aǵartýshylyqqa, izgilikke shaqyryp, ózimizge júktelgen mindetti oryndaýǵa tyrysyp keledi. Bul – úlken nyǵmet.

Byltyr din qyzmetkerlerine jolda-ǵan baǵdarlyq baıandamamda 2024 jyldy dinı qyzmet aıasynda «Islam jáne dástúr qundylyǵy» jyly dep jarııalap, jyl boıy ata dinimiz ben dástúrimizdiń qaıta jańǵyrýyna qyzmet ettik. Baǵdarlyq baıandamadaǵy tapsyrmalar men jobalar ýaqytynda oryndaldy. Júıeli jumystyń nátıjesinde, múftııat ótken jyly 610 aýqymdy is-sharany júzege asyrdy. Solardyń qatarynda Qazaqstan musylmandary dinı basqarmasy Túrki memleketteri múftıler alqasyna tóraǵa­lyq etip, alqanyń besinshi otyry­syn Astanada ótkizdik. Almatyda Dinı basqarma janynan Islam ǵylymı-zertteý ınstıtýtyn ashtyq.

Islam ensıklopedııasyn shyǵarý meniń kópten beri kókeıimde júrgen jobam edi. Islam ǵylymı-zertteý ıns­tıtýtynyń atsalysýymen «Islam ensıklopedııasynyń» birinshi tomyn shyǵardyq. Oı túbinde júrgen jobamyzdyń júzege asqanyna Allaǵa shúkirler aıtamyz. Bul Memleket basshysy Qasym-Jomart Kemeluly aıryqsha mańyz berip otyrǵan dástúrli dinimizdiń ǵylymı-teorııalyq negizin damytýǵa baǵyttalǵan Qazaqstan musylmandary dinı basqarmasynyń ıgi jobalarynyń biri boldy. Alla qalasa, atalǵan irgeli eń­bektiń ekinshi, úshinshi tomyn kezeń-keze­ńimen shyǵaryp, oqyrmanǵa usynamyz.

Árbir adam úshin ushqan uıasynyń orny bólek. «Otan otbasynan bastalady» dep beker aıtylmaǵan. О́kinishke qaraı, qazirgi jahandaný zamanynda qoǵamǵa qaýipti jańa keselder paıda bolyp jatyr. Esirtkige elitý, qumar oıyndarynan shyǵa almaý, elektrondy temekige táýeldilik syndy keselder, ásirese balalar arasynda tez taralyp, jastarymyzǵa zııan tıgizýde. Lýdomanııa kesirinen talaı shańyraq shaıqaldy. Talaı azamat zań buzyp, qylmysqa uryndy. Bul dert jas urpaqqa óte úlken zııan keltirip jatyr. Onlaın oıyndar da balalardyń kúndelikti ermegine aınalyp barady. Pre­zıdentimiz bul máselelerdi ótken jylǵy Ulttyq quryltaıda arnaıy kó­ter­di.

Jarasymdy otbasyndaǵy ózara meıirimdilik, izgilik, adamgershilik syndy qanǵa sińgen qasıetterdi jańǵyrtý úshin 2025 jyldy dinı qyzmet aıasynda «Islam jáne otbasy qundylyǵy jyly» dep jarııalaý týraly sheshim qabyldadym. Alla qalasa, osy jyl aıasynda birneshe is-sharany júzege asyramyz.

Biz jyl saıyn atqaratyn jumys­tarymyzdyń negizgi baǵyttaryna ba­symdyq berip kelemiz. Bul bizge dinı salada úlken tájirıbe jınaýǵa múmkindik beredi. Jumys nátıjesi men jınaqtaǵan tájirıbemizdi eskere kele, 2025 jyly negizgi 4 baǵyttaǵy jumystarǵa, atap aıtqanda, din men dástúr, ıhsan jáne nasıhat, dinı oqý-aǵartý, jat dinı aǵymdardan saqtandyrý is-sharalaryna basymdyq berýdi bekittim.

Rasynda, din men dástúr – qustyń qos qanaty ispetti basty rýhanı qaı­narymyz. Bul baǵyt dinı salada bir-birinen ajyratýǵa kelmeıtin qos uǵymǵa aınaldy. Jahandyq úderis zama­nynda musylmandyǵymyz ben ulttyq erek­sheligimizdi saqtap qalýda din men dás­túr ıdeıasy – eń mańyzdy qun­dylyǵymyz.

Al ıhsan jáne nasıhat – dástúrli dinı senim men rýhanı muratymyzdyń basty baǵdarshamy. Bul baǵyttaǵy jumystar kún tártibinen túsken emes. О́ıtkeni ıhsan – ǵasyrlar boıy musylmandyq joldy ustanǵan halqymyzdyń dinı túsinigine etene jaqyn ilim.

Dinı oqý-aǵartý – Dinı basqarmanyń basty jumysynyń biri ekenin jaqsy bilesizder. Dinı kadrlarymyzdyń bilimin tereńdetý arqyly halyqtyń saýatyn kóterýge barymyzdy salamyz. Sebebi bilimniń qaryshtap damyǵan zamanynda bilimge qulash urǵan elder ǵana órkenıetten óz úlesin alady.

Búginde túrli pıǵyldy toptar bizdiń dástúrli uǵymdarymyz ben qundy­lyq­tarymyzǵa ashyq shabýyl jasap jat­qany belgili. Mem­leket basshymyz atap ótkendeı, biz babalarymyzdyń san myńjyldyq dinı ilimi men rýhanı baǵdaryna arqa súıeýimiz kerek. Elimizdiń rýhanı derbestigin saqtap, ony nyǵaıta túsemiz desek, halqymyzdyń dástúrli dini – súnnıttik baǵyttaǵy hanafı mázhabyna den qoıýymyz qajet. Sondyqtan tórtinshi mańyzdy baǵytymyz – jat dinı aǵymdardan saqtandyrý bo­ıyn­sha tıisti jumystardy atqarýǵa mańyz beremiz.

Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev 2025 jyldy «Jumysshy ma­man­dyqtary jyly» dep jarııalaǵany belgili. Islam dini masyldyqqa, jal­qaýlyqqa salynýdy quptamaıdy. Barlyq Paıǵambar ózderiniń qol eńbegimen ómir súrdi. Alla Taǵala adamzat balasyna den­saýlyq, jiger bergennen keıin árbir adam bala-shaǵasyn óz adal tabysymen asyraýǵa qamdanýy kerek.

Imamdar osy baǵytta ýaǵyz-nasıhat aıtýmen shektelmeı, múmkindiginshe meshitke turaqty keletin jastardyń, ju­mysqa ıkemdi, qabiletti shákirtterdiń túrli mamandyqtardy ıgerýine úles qosýy qajet. Qazir – sózdiń emes, istiń zamany. «Bolam degen balanyń betin qaqpa, belin bý!» degendeı, qabiletti jastardy eńbekke baýlyp, jol kórsetip, jón silteý – úlkenderdiń keıingi býyn aldyndaǵy asyl boryshy.

Dinı basqarmanyń «Zeket hab» ortalyǵy jastardy múmkindiginshe túrli jumys mamandyqtaryna baýlyp keledi. Shyn máninde, aımaqtaǵy kásiporyndardyń jetekshilerimen kelissózder júrgizip, ortaq maqsatymyzdy birlese júzege asyrýǵa múmkindik kóp.

Allaǵa shúkir, bizdiń bastamamyzben oblystyq, qalalyq meshitter janynan ashylǵan tigin kýrstary turaqty jumys istep keledi. Bul – qyz-kelinshekter úshin paıdaly bastama. Sheberlik kýrsyn támamdaǵan keıbir shákirtter ózderiniń kásibin ashyp, nápaqasyn taýyp jatqany janǵa qýanysh syılaıdy. Meniń oıymsha, iri qalalardaǵy meshitterdiń múmkindigine oraı ul balalarǵa da arnalǵan sheberhanalar ashýǵa bolady. О́mirinde qolyna qural-saıman ustap kórmegen balany óz deńgeıinde sharýa jumystaryna baýlysaq, jaqsy emes pe? Olarǵa aǵashtan túrli buıym jasaýdy, at ábzelderin ázirleýdi úıretsek, nur ústine nur.

Halqymyzda «El bolamyn deseń, besigińdi túze» degen qanatty sóz bar. Qazirgi baspa salasyndaǵy baspagerlerdiń zertteýinshe, qoǵamda bala tárbıesine arnalǵan kitaptar áli de óziniń ózektiligin joıǵan joq. Suranystaǵy kitaptardyń kóshin bala tárbıesine arnalǵan bas­pa ónimderi bastap tur. Bul – nazar aýdaratyn jaǵdaı. Bala – bizdiń aınamyz. Oǵan qandaı tárbıe bersek, erteń-aq jemisin kóremiz. Búginde «Muftiyat» baspasynan shyqqan kitaptarǵa suranystyń artyp kele jatqany qýantady. Osy oraıda «Islam jáne otbasy qundylyǵy» jyly aıasynda balalarǵa arnalǵan «Meniń súıikti otbasym» kitabyn shyǵaramyz. Biz úshin ár otbasynyń baqytty bolýy mańyzdy. Sol sebepti «Otbasy ba­qyty» taqyrybynda eńbekti oqyrmanǵa usynamyz.

Máshhúr Júsip Kópeıuly bir eń­beginde: «Áıel adam ımanyn saqtaıtyn, janyn saqtaıtyn, aryn saqtaıtyn, aqylyn saqtaıtyn jáne turmysqa shyqqannan keıin eriniń bir malyn eki etetin jáne dúnıege urpaq ákelgennen keıin ony salaýatty etip tárbıeleıtin bilim alýy kerek», deıdi. Babamyz ıman saqtaýdy birinshi orynǵa qoıady. О́ıtkeni áıeldiń kórki – ımanynda. Kórkem minez, sabyrlyq, ıba, uıat, qarapaıymdylyq sııaqty adamgershilik qasıetter áıeldiń boıynan tabylsa, bala tárbıesine oń yqpal etedi.

Bul rette QMDB janyndaǵy Áıel-qyzdar sektory jáne onyń aımaqtaǵy ókilderi, ıaǵnı áıel ustazdar meshitke kelýshi qyz-kelinshekterge bilim berýmen qatar olardyń kórkem minezine de basa nazar aýdarady. Buǵan deıin Áıel-qyzdar sektory «Ásem kıim – áıel ajary» ta­qyrybynda respýblıkalyq is-sharalar uıymdastyryp keldi. Oǵan kóptegen sán kıim úlgisin jasaıtyn otandyq dızaınerler atsalysty. Bul is-shara bıyl da júzege asady. Osy tájirıbeni eskerip, bıyl «Dástúrli kımeshek» kórmesin jáne sán kıim baıqaýyn uıymdastyramyz. Ulttyq kıimniń sharıǵatqa saı zamanaýı úlgisi qoǵam tarapynan qoldaýǵa ıe bolady dep oılaımyn.

«Islam jáne otbasy qundylyǵy jyly» aıasynda batagóı aqsaqaldar arasynda II respýblıkalyq bata berý baıqaýyn ótkizý, januıa jarasymyn arttyrý maqsatynda «Islam jáne otbasy», «Islam jáne rýhanı qundylyqtar», «Jas­tardy kásipke baýlý joldary», «Áke­me myń alǵys», «Anama myń alǵys», taǵy basqa taqyryptarda ıgi is-sharalardy uıymdastyrý óte mańyzdy. О́ıtkeni atal­ǵan is-sharalardyń tárbıelik máni zor.

Jastar qaı kezde de qoǵamnyń negizgi qozǵaýshy kúshi bolǵan. Eger jas býyn ókilderiniń qaıraty men qajyryn, bilimi men jigerin jaqsy isterge baǵyttaı bilsek, kóp ıgilikke kenelerimiz haq. О́kinishtisi, qazir keıbir jastar tula boıyndaǵy kúsh pen jigerdi eńbek etýge, bilim alýǵa jumsaýdyń ornyna ońaı jolmen tabys tabýǵa urynyp júr. Olardyń lotereıaǵa, býkmekerlik agenttikterge áýestenýiniń, onlaın oıyndarǵa qyzyǵýynyń sebebi osynda jatyr. Demek biz, barshamyz birigip, jastardyń boıynda kórinis tapqan osyndaı jaman áreketterdi joıýǵa atsalysýymyz qajet.

О́skeleń urpaqty izgilikke baýlý maqsatynda uıymdastyrylyp kele jat­qan is-sharalardy toqtatpaımyz. Bul baǵyttaǵy jumystardy kúsheıtip, kezekti jastar forýmyn ótkizemiz. Basqosýda «Jastardyń ádebi men mádenıeti» qujatyn qabyldap, ony barynsha jas býyn ókilderi arasynda nasıhattaımyz.

Búginde oblystyq meshitter janynan otbasylyq keńes berý ortalyqtary jumys istep keledi. Atalǵan ortalyqtyń jumysyn áli de jetildire túsemiz. Osy oraıda keńeske muqtaj januıalarǵa tıisti dárejede qoldaý kórsetýge, shańyraqtyń shaıqalmaýyna, aq nekeniń buzylmaýyna yjdaǵatpen barymyzdy salamyz. Allaǵa shúkir, byltyr Sharıǵat jáne pátýa bóliminiń, onyń aımaqtaǵy ókilderiniń, jalpy ımamdardyń nátıjeli jumysy arqyly 500-den asa erli-zaıyptynyń nekesi buzylmaı, eki jaq ózara ymyraǵa keldi. Biz bul baǵyttaǵy is-sharalardy kúsheıtip, otbasylyq keńes berý ortalyǵynyń jumysyna serpin beremiz.

Qazaq – ejelden mámileger halyq. Búginde eki jaqtyń máselesin má­mile­gerlik jolmen sheship berýdiń utym­dy jolyn kózdeıtin arnaıy zań da qabyl­dandy. Shyn máninde, bizdiń ımamdar is júzinde medıatrdyń, ıaǵnı mámilegerdiń qyzmetin atqaryp júrgenin bireý bilse, bireý bilmeıdi. Otbasylyq daý-janjaldarǵa araaǵaıyndyq jasap, erli-zaıyptylardy tatýlastyryp júrgen din qyzmetkerlerine Alla razy bolsyn!

Men ımamdarmen bolǵan kezdesýlerde Qoja Ahmet Iаsaýı babamyzdyń «Haqqa qyzmet halyqqa qyzmet etýden bastalady» degen qanatty sózin jıi mysal etemin. Bizdiń basty maqsatymyz – asyl dinimiz ben halqymyzǵa qyzmet etý. Qazir oblys, qala, aýdan ortalyqtarynda daý-janjaldy sotqa deıin mámilemen sheshetin medıasııa ortalyqtary turaqty jumys istep keledi. Atalǵan ortalyqtarda biz­diń de ımamdarymyz qyzmet etse, nur ústine nur bolar edi. Bul bastama qo­ǵamda din qyzmetkerleriniń bedelin kóterýmen qatar, halyq arasynda asyl dinimizdi nasıhattaýǵa úlken múmkindik týǵyzatyny daýsyz.

Biz erekshe qajettiligi bar jandardy eleýsiz qaldyrmaýǵa tyrysyp kelemiz. О́ıtkeni olar – otbasynyń, qala berdi qoǵamnyń beldi múshesi. Men óńirlerge barǵan saparymda múgedektigi bar jandarmen kezdesip, suhbattasamyn. Olardyń ótinishi boıynsha byltyrǵy Baǵdarlyq baıandamamda zaǵıp jandar úshin meshit janynan braıl ádisimen Quran úıretý kýrstaryn ashýdy tapsyrǵan edim. Allaǵa shúkir, bul bastama kezeń-kezeńimen jú­zege asyp keledi.

Zaǵıp baýyrlarymyzdyń ótinish-tilekterin eskere kele, Nur-Múbarak ýnıversıtetine braıl ádisimen Quran úıretýdi fakýltatıvtik pán retinde en­gizý qajet degen tujyrymǵa keldik. Bul jobany júzege asyrý úshin eń áýeli onyń oqýlyǵyn shyǵaramyz.

Osy rette qasıetti kitabymyz Quranǵa baılanysty birqatar úlken jańalyqty bólisýdi jón kórip otyrmyn. Táýelsizdik alǵan jyldardan beri elimizde birneshe avtordyń Quran aýdarmasy jaryq kórdi. Muhammed Álı as-Sabýnıdiń «Tápsirlerdiń tańdaýlysy» (safýat át-táfásır) irgeli eńbegi qazaq jáne orys tilderinde shyqty. Alaıda osyǵan deıin múftııat ǵalymdarynyń birigip jasaǵan Quran aýdarmasy men túsindirmesiniń shyq­paýy meni alańdatty. Osyǵan oraı «Muftiyat» baspasynan Qurannyń maǵy­nalyq aýdarmasy men túsindirmesin ana tilimizde shyǵarýdy qolǵa alamyz. Alla Taǵala bul bastamany elimizdegi musyl­man jamaǵatyna berekeli, qaıyrly etsin.

Búgingi urpaqtyń, ıaǵnı siz ben bizdiń halyq aldyndaǵy boryshymyz – babadan qalǵan murany saqtap, jan-jaqty nasıhattap, urpaǵymyzǵa qaldyrý, osylaısha, amanatqa adaldyq tanytý. Osy rette «Kıeli Qazaqstan» jobasy aıasynda «Keseneler men kıeli oryndar» jınaǵyn shyǵaramyz. Sonymen qatar Qazaq handyǵynyń 560 jyldyǵyna oraı «Qazaq handyǵy kezindegi Islam» taqyrybynda zertteý júrgizip, arnaıy kitap shyǵarý halqymyz úshin qundy eńbektiń biri bolmaq.

Búginde Qazaqstan azamattary qa­jylyq maýsymynan bólek aılarda jyl boıy umra saparyna baryp júr. Saýd Arabııasyna barýǵa týrıs­tik vıza ashylǵaly umraǵa aparýshy otandyq týrfırmalardyń sany ósti. О́kinishke qaraı, keıingi kezde Dinı basqarmaǵa el azamattary tarapynan túrli týrfırmalardyń kúmándi is-áre­ketine qatysty shara qoldanýdy su­raıtyn shaǵymdar kóbeıdi. Umraǵa baratyn azamattarǵa qyzmet kórsetý, olardyń qaýipsizdigin qamtamasyz etý – atalǵan týrfırmalar jaýapkershiliginde. Sondyqtan bizdiń otandastarymyz tıisti memlekettik týroperatorlyq lısenzııasy bar resmı kompanııalarmen umraǵa barý qajettigine asa mán berýi kerek.

Búgingi tańda dinı basqarma zaman talabyna saı kúndelikti jumystardy sıfrlandyrý isin qolǵa aldy. Bul ba­ǵyttaǵy basty jobanyń biri – qujat aınalym júıesin tolyǵymen elektrondy formatqa kóshirý. Sıfrlyq qujat aınalym júıesin engizý QMDB qyzmetin zamanaýı talaptarǵa sáıkestendirip, onyń tıimdiligin arttyrýǵa múmkindik beredi. Osyǵan oraı, E-Quzhat elektrondy qujat aınalym júıesin iske qosamyz.