Kollajdy jasaǵan – Amangeldi Qııas, «EQ»
Kókshetaý «KEGOC» AQ-nyń jalǵyz iri qosalqy stansasynyń eki transformatorynan elektr qýatyn alady. Byltyr qysta, saqyldaǵan sary aıazda transformatorlardyń ekeýi de úzdiksiz jumys istep turdy. Mamandardyń túsindirýinshe, bul jaı óte qaýipti. Alda-jalda oqys oqıǵa bola qalsa, kádimgideı qıyndyq týýy ábden múmkin. Transformatorlardyń bireýi isten shyǵa qalsa, ekinshisi daıyn turýy qajet. Al ondaı múmkindik joq. Elektrmen qamtamasyz etetin júıe isten shyqsa, oblys ortalyǵy ǵana emes, Taıynsha, Zerendi, Býrabaı aýdandary da jaryqsyz qalýy yqtımal.
«KEGOC» qosalqy stansasynan taratylatyn elektr jelisi ábden eskirgen. Qalanyń batys bóligindegi qosalqy stansa qatardan shyqsa, oblys ortalyǵynyń 37 paıyzy jaryqsyz qalady. Iske jaratatyn ózge qýat kózi joq.
Máseleniń mánisi mynada bolyp otyr. Bir kezdegi bir qabatty eski úılerdiń ornyna eńseli turǵyn úıler salyndy. Aıtalyq, bir qabatty úılerde buryn on otbasy turyp, ózderine tıesili elektr qýatyn paıdalansa, qazir onyń ornyna 200 otbasy elektr qýatyn paıdalanady. Demek tutynýshy sany 200 paıyzǵa ósken ári turmystyq buıymdar da burynǵyǵa qaraǵanda kóbirek qoı.
Elektr jelileriniń eskirgenin eskermeýge bolmaıdy. Tozý deńgeıi óte joǵary. Qas-qaǵym sát elektr qýaty berilmeı qalsa, jylý beretin qazandyqtar, aýyzsýmen qamtamasyz etý toqtaıdy. Kókshetaý mundaı qıyndyqty 90-jyldardyń basynda kórip, ábden zárezap bolǵan qala. Baıyrǵy turǵyndar sol kezeńdi áli de umyta almaı júr.
Oblys ortalyǵyndaǵy Saryarqa shaǵyn aýdanynda ondaǵan kópqabatty turǵyn úı salyndy, áli de salynyp jatyr. Osy jerde jańa oblystyq aýrýhana men sport saraıy boı kótermek. «Kókshetaý Energo» JShS-niń «Kókshetaý qalalyq elektr jelileri» bólimshesiniń mamandaryn alańdatyp otyrǵan da osy jaı. Medısınalyq qural-jabdyqtar elektr qýatyn kóbirek qajet etedi. Jańa aýrýhanaǵa 12 MVt elektr qýaty qajet. Osy shaǵyn aýdandaǵy qosalqy stansa 4 MVt elektr qýatyn ǵana bere alady. Jalǵyz aýrýhana emes, oblys ortalyǵyndaǵy óndiris oryndaryna da qyrýar elektr qýaty qajet. Bul ahýal ınvestorlardy da alańdatady. Shaǵyn jáne orta bıznesti damytý úshin eń aldymen elde elektr qýaty jetkilikti bolýy kerek.
– Qalanyń damý jospary jasalyp jatyr. О́kinishke qaraı kommýnaldyq qyzmetpen jáne bizben eshkim bul jaıly egjeı-tegjeıli aqyldasyp, kelisip jatqan joq, – deıdi Kókshetaý qalalyq elektr jelileri mekemesiniń basshysy Danııar Úsembaev, – Meniń oıymsha, aldymen elektr qýatymen jabdyqtaý júıesi jasalý kerek te, áleýmettik-turmystyq nysandar, bilim oshaqtary, basqa da ǵımarattar salynýy kerek. Biz qala ákimdigine san márte ótinish jasadyq. Qazir baǵdarsyz jumys istep otyrmyz. Jekemenshik qurylys uıymynyń basshysy kelip jańa nysandy elektr qýatymen qamtamasyz etý týraly ótinish aıtqanda baryp esep-qısabyn jasaı bastaımyz.
Esepteý qurylǵylaryn ornatý da máselege aınalǵan. Qaladaǵy turǵyn úılerdiń 30 paıyzynda jańa beıindi esepteý qurylǵylary ornatylǵan. Mundaı qurylǵylar keıingi jyldary boı kótergen turǵyn úılerde de bar. Al ózge turǵyn úıler ony ornatýǵa tıisti bolsa da jetkilikti mán bermeı otyr. Mamandardyń túsindirýinshe, bul asa qajetti qurylǵy sanatynda. Sebebi jańa ol arqyly elektr qýatynyń tasymaldaý kezindegi shyǵynyn esepteýge bolady. Ol shyǵyn elektr jelileriniń eskirgeninen jáne jetkilikti qymtalyp oralmaǵanynan paıda bolýy yqtımal. Jańa qurylǵy jeli boıyndaǵy bar ózgeristi qolmen qoıǵandaı kórsetip bere alady. Barlyq qurylǵy arqyly aqparat bir ortalyqqa jınaqtalady. Osy derekterdi salystyra zertteý arqyly ár úıdiń, ár páterdiń qanshalyqty elektr qýatyn paıdalanǵany belgili bolmaq.
Eski turǵyn úılerdegi elektr qýaty ótetin alıýmınıı symdar ábden kónergen. Sondyqtan turmystyq tehnıkalardyń kóbeıýine baılanysty júktemeni kótere almaýy ǵajap emes. Qysqa tuıyqtalý da bolyp turady.
Jańa úılerde bul kórinis basqasha. Oqyrmanǵa túsinikti bolýy úshin bir ǵana esepti keltirelik. Keńes zamanynda bir páterdiń elektr paıdalaný kóleminiń ortasha kórsetkishi 1,5 kVt bolatyn. Bul kórsetkish te Kókshetaýdyń jaıyn naqty kórsetpeıdi. Ortalyqtandyrylǵan ystyq sý bolmaǵandyqtan árbir páter ıesi sý jylytqysh jabdyqtaryn paıdalanady. Demek ortasha kórsetkish 5 kVt-ǵa teń. Birer jyl buryn mamandar tájirıbe ótkizipti. Tańerteń turǵyndardyń kelisimi boıynsha elektr qýatyn aǵytyp tastaǵan. Keshke qossa, elektr qýaty ár páterge 5kVt-tan jumsalatyny anyqtalǵan.
Danııar Ábýsaǵıtulynyń paıymdaýynsha, eń aldymen elektr jelilerin jańǵyrtý qajet. Jańa iri qosalqy stansa salynsa, ol 20-30 jyl qyzmet eter edi. Túptep kelgende bul qalanyń da máselesi emes, «KEGOC»-tiń sharýasy.
– Qala úshin janymyz ashıdy, – deıdi Danııar Ábýsaǵıtuly, – oqys oqıǵa bolsa turǵyndar aldymen bizdi kinálaıdy emes pe? Olar máseleniń mánisin bile bermeıdi ǵoı. Aldaǵy jumys kólemin boljap, jańa qosalqy stansa salýdyń shyǵynyn da eseptedik. 20 mlrd teńgege jýyq qarajat qajet. Onsyz qıyn túıin sheshilmeıdi.
KО́KShETAÝ
