Kollajdy jasaǵan – Almas MANAP, «EQ»
Kómekke muqtaj elderdiń jaǵdaıy ne bolmaq?
Qazir Tramptyń buıryǵymen agenttik jelisindegi barlyq kómek 90 kúnge toqtatyldy. Onyń basshylyǵy, sondaı-aq barlyq amerıkalyq qyzmetkeri ákimshilik demalysqa jiberilgen, al shetelde jumys isteıtinder bir aı ishinde AQSh-qa oralýy kerek.
AQSh-tyń memlekettik hatshysy Marko Rýbıo USAID-tiń ýaqytsha basshysy qyzmetine taǵaıyndaldy. VVS-ge bergen pikirinde ol: «Agenttik ózin jahandyq qaıyrymdylyq jasap otyrmyz dep sanaıdy. Al onda eldiń múddesi men amerıkalyq salyq tóleýshilerdiń aqshasy baryn esten shyǵaryp otyr», dedi.
VVS jarııalaǵan málimetke súıensek, 2023 jyly USAID óz jobalaryna shamamen 38,1 mlrd dollar jumsaǵan. Bul soma kóp bolyp kóringenimen, ol AQSh-tyń barlyq memlekettik shyǵyndarynyń shamamen 0,6 paıyzyn (6,1 trln dollar) ǵana quraıdy. Negizi agenttiktiń qarjylaı kómegi kedeı elderge birshama qoldaý bolyp turǵan edi. Sondaı-aq ol JITS, malıarııa sekildi Afrıka elderinde taralǵan derttiń asqynbaýyna sebepshi boldy. Máselen, AQSh Memlekettik departamentiniń málimeti boıynsha, USAID qarjylandyryp otyrǵan JITS-pen kúres jónindegi tótenshe jospar (PEPFAR) 25 mıllıonnan asa adamnyń ómirin saqtap qalǵan, 5,5 mıllıon bala AITV juqpasynsyz dúnıege kelgen. Búkil álem boıynsha 20 mıllıonnan asa adam osy dertke qarsy terapııa alady. Keıingi jyldary JITS-ten bolatyn ólim-jitim azaıǵanymen, aýrý ár 60 sekýnd saıyn bir adamnyń ómirin qıyp, jahandyq problema bolyp qala beredi. Ásirese bul – Afrıka elderinde ózekti másele. Qazir Batys jáne Ortalyq Afrıkada 5 mıllıonnan asa adam AITV-men ómir súredi, dıagnoz qoıylǵan adamdardyń 76 paıyzy ǵana terapııa alady.
Birikken Ulttar Uıymynyń AITV/JITS boıynsha birikken baǵdarlamasynyń (UNAIDS) mamandary eger AQSh 54 elde «JITS-pen kúres jónindegi tótenshe jospardy» qarjylandyrýdy toqtatsa, 2029 jylǵa qaraı atalǵan dertten 6,3 mıllıon adam qaıtys bolýy múmkin degen boljam jasady. Osy málimdemeden keıin AQSh-tyń memlekettik hatshysy tótenshe gýmanıtarlyq kómek berýdi maquldap, «JITS-pen kúres jónindegi tótenshe jospardy» 90 kún qarjylandyrýdy tapsyrdy, biraq bul merzim aıaqtalǵannan keıin baǵdarlamanyń jalǵasýyna kepildik bergen joq.
Sondaı-aq USAID Ebola qyzbasyn tejeý, Ýgandadaǵy JITS-tiń aldyn alý, Kambodjadaǵy epıdemııalyq jaǵdaıdy qadaǵalaý, Nıgerııadaǵy vaksınalaý sııaqty baǵyttardy qarjylandyryp, Sýdanǵa azyq-túlik jetkizý jáne Aýǵanstanda aýrýhana men joldar salý isterimen aınalysqan. USAID kóptegen jyl boıy Ýkraınanyń negizgi seriktesi boldy, reformalar men damýǵa mıllıondaǵan dollar bóldi. Endi sybaılas jemqorlyqqa qarsy bastamalardy qoldaý, shaǵyn jáne orta bıznesti damytý, AITV-nyń taralýyna qarsy kúres sekildi jobalardyń taǵdyryna qaýip tónip tur. Reseı Ýkraınaǵa basyp kirgennen beri USAID zańgerlik, psıhologııalyq qyzmetter men kómek kórsetý ortalyǵynyń jumysyn qarjylandyrdy. Al endi ortalyq jabylyp, qyzmetkerleri jumyssyz qaldy.
Alaıda USAID barlyq elde birdeı bedelge ıe emes. Birqatar eldiń bıligi, ásirese avtorıtarlyq elder agenttikti AQSh-tyń syrtqy saıası úderisterge áser etý áreketi dep sanaıdy. Reseıde agenttiktiń jumysyna 2012 jyldan bastap tyıym salynǵan.
AQSh kómegi baǵalanbady
USAID-ti 1961 jyly burynǵy prezıdent Djon Kennedı qurǵan. Gýmanıtarlyq kómek negizinen qaqtyǵysqa tap bolǵan elderdiń ekonomıka, densaýlyq saqtaý men bilim berý júıelerin jaqsartýǵa baǵyttalǵan. Kómek ásirese Afrıka, Azııa jáne Latyn Amerıkasy elderine kóptep jiberilgen.
Al qazir Tramp ákimshiligi USAID jumysy aqshany ysyrap etetinin dáleldeýge tyrysyp jatyr. О́ıtkeni halyqaralyq damý agenttigin AQSh úkimeti qarjylandyrady, Kongress jyl saıyn USAID-ti jalpy bıýdjetke engizip, aqsha bólip keledi. Bul aqsha salyqtan túsedi. Jalpy, AQSh halyqaralyq kómekke kóp aqsha jumsaıdy. Germanııa, Ulybrıtanııa, Japonııa men Fransııada da osy maqsatqa arnalǵan arnaıy bıýdjet bar. Alaıda olar Amerıka sekildi kóp shyǵyn shyǵarmaıdy.
Sol sebepti kóptegen amerıkalyq jańa prezıdentin qoldap otyr. Respýblıkashylardyń jaqtastary halyqaralyq kómekti alǵa tartyp otyrǵan demokrattardyń áreketine narazy. Olar qarajattyń kóp bóligi jemqor úkimetterge jumsalatynyna senimdi. Degenmen qarajattyń shamamen 20 paıyzy úkimettik baǵdarlamalardy qoldaýǵa jumsalady, sondaı-aq kommersııalyq emes jáne basqa da kóp salaly uıymdarǵa ketedi. Saılaýshylar munyń bári AQSh-qa qandaı paıda ákeletinin túsinbeı dal. Onyń ústine álem Vashıngtondy eldiń áskerı ústemdigi men ekonomıkalyq kórsetkishterin eskere otyryp, «qatal kúshtiń» ıesi retinde qabyldaýǵa daǵdylanǵan. AQSh-tyń damýshy elderdegi bedeline Irak pen Aýǵanstandaǵy qaqtyǵystarǵa aralasý sııaqty iri áskerı operasııalar da nuqsan keltiredi. Al AQSh-qa qaraǵanda osy salaǵa qarjyny az jumsaıtyn Ulybrıtanııa men Germanııa mádenı yqpaly men dıplomatııanyń arqasynda joǵary reıtıngke ıe.
Donald Tramptyń halyqaralyq kómekti toqtata turý týraly sheshimi de osy kózqaraspen baılanysty bolyp otyr deıdi sarapshylar. Ulybrıtanııa men Germanııadan soń úshinshi orynda Amerıkanyń basty básekelesi Qytaı tur. Tramptyń synshylary halyqaralyq damý agenttiginiń jabylýy Beıjińge tıimdi bolýy múmkin ekenin aıtady. 2013 jyly Sı Szınpın Afrıka, Eýropa, Ońtústik-Shyǵys Azııa jáne Taıaý Shyǵys elderine taýarlardy tez jáne arzan jetkizýge arnalǵan qurlyq pen teńiz saýda joldaryn biriktirýdi usynyp, «Bir beldeý – bir jol» bastamasyn kóterdi. Bul zamanaýı Jibek joly – avtomobıl, temirjoldarmen qatar porttar salyp, saýda baılanystaryn nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan.
Al resmı aqparat kózderindegi derekke súıensek, USAID 1992 jyldan bastap elimizge 500 mln dollarǵa jýyq qarjy quıǵan. Memlekettik jáne táýelsiz uıymdar arqyly energetıka, jergilikti saýda jáne iskerlik ortany damytýǵa kómek bergen. Sondaı-aq densaýlyq saqtaý salasyna da qarjy bólgen, ásirese ana men bala ólimin azaıtýǵa, AITV/JITS dertimen kúreske, qorshaǵan ortany qorǵaýǵa negizdelgen jobalardy qarjylandyrǵan. Araldaǵy ekologııalyq apattyń saldaryn joıýǵa arnalǵan jobalar da bar.
«Ázirge Saýda jáne ıntegrasııa mınıstrliginiń qatysy bar jobalar toqtap qaldy deıtindeı málimet joq. Bir baǵdarlama bolǵan, ol byltyr aıaqtalǵan. Bıyl USAID bizdiń mınıstrlik arqyly eshqandaı jobany qolǵa alǵan joq», dedi Saýda jáne ıntegrasııa vıse-mınıstri Qaırat Tórebaev.
Buǵan qosa AQSh-tyń memlekettik basqarýdyń tıimdiligi jónindegi departamentiniń (DOGE) basshysy Ilon Mask «Azattyq radıosy» men «Amerıka daýysy» radıostansııalaryn jabýdy usyndy. Eki aqparat quralyn da AQSh úkimeti qarjylandyrady.
«Iá, olardy jabý kerek. Qazir olardy eshkim tyńdamaıdy. Eýropa endi erkin (bıýrokratııany aıtpaǵanda). Olar jaı ǵana óz-ózimen sóılesip, amerıkalyq salyq tóleýshilerdiń qorynan jylyna 1 mlrd dollar ysyrap etip otyrǵan essiz radıkal solshyldar», dep jazdy Ilon Mask áleýmettik jelidegi paraqshasynda.
