Soltústik Aral jandandy

«Ortalyq Azııa elderimen qol jetkizgen kelisimniń nátıjesinde, 2025 jyldyń naýryz aıynyń sońyna deıin Soltústik Aralǵa jiberilgen sýdyń jalpy kólemi 1,6 mlrd tekshe metr­ge jetedi. Búgingi tańda Soltústik Aral teńizindegi sýdyń jalpy kólemi – 22,1 mlrd tekshe metr. 2022 jyldyń basynda 18,9 mlrd tekshe metr boldy. 2025 jyldyń sońyna qaraı teńizdegi sý kólemi 23,4 mlrd tekshe metrge deıin jetedi dep kútilip otyr», dep málimdedi Sý resýrs­tary jáne ırrıgasııa mınıstrligi.

Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev «Aral teńiziniń qurǵap, shólge aınalýy – alań­datarlyq másele. Ekologııalyq apatqa ushy­raǵan aımaqty ońaltý kerek. Buǵan qosa trans­shekaralyq ózenderdiń sý qoryn tıimdi paıdalaný qajet. Ol úshin sý únemdeý tehnologııalaryn keńinen qoldaný kerek», degen edi.

Soltústik Aral teńiziniń aýdany ulǵaıyp, qazir 3 065 sharshy shaqyrymǵa jetken. Bul 2022 jyldyń basyndaǵy kórsetkishten 111 sharshy shaqyrymǵa kóp. Soltústik Aral teńiziniń aýdany men sý kóleminiń ulǵaıýy nátıjesinde sýdaǵy mıneraldaný úderisi aza­ıyp, balyqtyń 22 túriniń popýlıasııasy qalypqa kelgen. Osylaısha jyl saıynǵy balyq aýlaý kólemi 8 myń tonnaǵa jetip otyr.

Mınıstrliktiń habarlaýynsha, «Kókaral bógetin saqtaý jáne Syrdarııa ózeni saǵala­ryn qalpyna keltirý» jobasy da aıaqtalýǵa jaqyn. Búgingi tańda Táýir qorǵanys bógeti salynyp, Qarashalan kóli men Syrdarııa ózeni arasyndaǵy eki ýchaskedegi bógetter men Qarashalan-1 kanalynyń jáne onyń bas qurylysyn rekonstrýksııalaý jumysy aıaqtalǵan. Jyl sońyna deıin Soltústik Aral teńizin Úlken Araldan bóletin Kókaral bógetin qaıta jańartý jumysy aıaqtalmaq.

Al Qyzylorda oblysynyń kúrish alqap­tary lazerlik josparlaýshymen tegistelip, sý únemdeý tehnologııalary paıdalanyl­ǵan. Sonyń nátıjesinde, shamamen 200 mln tekshe metr sý únemdelip, ol Soltústik Aral­ǵa jiberilgen. 55 myń gektar kúrish al­qaby lazerlik josparlaýshynyń kómegimen tegisteldi, bul ádis ortasha ónimdilikti gektarynan 40-55 sentnerden 70-80 sentnerge deıin arttyryp otyr.

Jalpy, sý únemdeý tehnologııalaryn engizý, sharýalardyń ınfra­qurylym júrgizý, sý únemdeý júıe­lerin satyp alý jáne ornatý shy­ǵyndaryn sýbsıdııa­laý mólsheri 50 paıyzdan 80 paıyzǵa deıin ulǵaı­tylǵan. Al sý únemdeý júıelerin paıdalanatyn dıqandarǵa sýarmaly sýǵa sýbsıdııa mólsheri tarıfke baılanysty 85 paıyzǵa deıin ósken.

Sondaı-aq Aral teńizi basseınindegi aımaq­ty ońaltýǵa baǵyttalǵan kógal­dandyrý jumysy jalǵasyp jatyr. Búginde Úlken Aral teńiziniń tartylǵan aýmaǵynda 4,4 mln kóshet otyrǵyzylǵan. 2021–2024 jyldary 475 myń gektar jerge tuqym sebilip, kóshet egildi. Bıyl da 428 myń gektarda kógal­dandyrý jumystaryn júrgizý jospar­lanyp otyr. Osynyń nátıjesinde, 2025 jyldyń sońyna qaraı Aral teńizi tabanyn kógaldandyrýdyń jalpy kólemi 1,1 mln gektarǵa jetýge tıis.

2024 jyldyń 1 qańtarynan elimiz Halyqaralyq Aral­­dy qutqarý qoryna tóraǵalyq etedi. Memleket basshysy Q.Toqaev 2026 jyl­dyń sońyna deıin HAQQ Prezıdenti bolyp saılandy. Qazaqstannyń tóraǵa­lyǵy kezeńinde HAQQ Atqarý komı­tetiniń jumys jospary bekitildi. Qujat 10 túrli baǵyt boıynsha 40-qa jýyq is-sharany qamtıdy.

Prezıdenttiń tapsyrmalaryn iske asyrý jalpy 2 myńǵa jýyq adamdy jumyspen qam­tymaq. Soltústik Aral teńiziniń sý kó­lemi men aýdanynyń ulǵaıýy sýdyń mıne­ral­­danýyn azaıtady. Bul onyń bıolo­gııa­lyq áralýandyǵyn saqtaýǵa kómektesedi ári Qyzylorda oblysynda balyq sharýa­shylyǵynyń damýyna yqpal etedi. Al sý únemdeý tehnologııalaryn engizý men sý ınfra­qury­lymyn damytý Soltústik Aralǵa qosymsha sý kólemin jiberýge múm­kin­dik beredi.  Aral teńiziniń tartylǵan aýmaǵyn kógaldandyrý topyraq erozııasynyń aldyn alady jáne qumdy, tuzdy daýyldarmen kúresýge kómektesedi. Bul aımaqtyń ekologııalyq jaǵdaıyn jaqsartyp, jergilikti turǵyndardyń densaýlyǵyn qorǵaıdy.