Sýretti túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
Soǵystan keıin týǵan meniń zamandastarym oqýǵa qumar bolyp ósti, qoldarynan kitap túspeıtin. Ol kezde kitaby joq úı – naǵyz kedeı, dúnıe-múlik, mal-jany joq shańyraq bolyp esepteletin. Ata-ájelerimiz kesh qaraıa batyrlar jyryn oqytatyn. О́zderi ertegi-ańyzdar aıtatyn. Dastarqan basynda ónegeli, ǵıbratty áńgimeler bastaıtyn qaıran qazaqtyń sol bir dana qarııalaryn qazir saǵyna eske alamyz. Ulttyq qundylyqtarymyzdy boıymyzǵa sińire bildi.
Aýylǵa, mektepke aqyn-jazýshylar kelip, áńgime-dúken quryp, oqyrmandar suraqtaryna tolymdy jaýap beretin. Sáken Júnisov Aqan seri týraly romanyn, al Zeınolla Qabdolov Muhtar Áýezov jaıynda jazyp jatqan shyǵarmasyn maıyn tamyzyp aıtyp bergenin kópke deıin umyta almaı júrdik. Qazir 50-den asyp el aǵasy bolǵandar sol keńes dáýiriniń tárbıesin kórgen urpaq ókilderi. Solardyń qolynan ǵana kitap kóremiz, ádebıetti de oqıtyndar – solar.
Keńes odaǵy kúıredi. Táýelsiz elmiz dep bórkimizdi aspanǵa atyp, bolyp-tolyp júrdik. Biraq óte qıyn-qystaý kúnder týdy. Ujymshar, keńshar tarady, kásiporyndar jabyldy. El aılyqsyz, jumyssyz qaldy. Kitaphanalar jappaı jabylyp jatty, mektepterde ot jaǵylmaı oqýshylar syrt kıimmen dirdektep otyrdy. Otbasy, bala-shaǵa asyraý qıynǵa tústi. El sansyrap ketti. Áıel bitken qytaıdyń ala qabyn arqalap, jabaıy saýda-sattyqqa shyǵyp ketti. Ákeleri jumys izdep, úıden bezdi. Qazaq shańyraǵyndaǵy jas balalar áke-sheshesiz ózderimen ózderi ósti. Balany ne sheshe tárbıeleıdi, ne kóshe tárbıeleıdi. Sol kezeńde jasóspirimder kitaptan birjola ajyrap qaldy, sóıtip, kitap betin ashpaıtyn urpaq qalyptasty. Burynǵy kitapqa, ilim-bilim degen qushtarlyq osylaı quldyrady. Oqý-bilim mınıstrleri jıi aýysyp, árqaısysy reforma jasaımyn dep burynǵy qalyptasqan oqý dástúrin talqandap, buzyp jatty. Tipti keıbir mınıstrler oqý-bilim salasynan múlde habarsyz, basqa saladan kele sala ábden shatastyrdy. Qazir sol ótken ǵasyrdyń 80-90-jyldary týǵandardyń ózderi ǵana emes, olardyń bala-shaǵalary da kitapqa jýymaıtyn urpaq ósip keledi. Buǵan olar emes – zamany kináli.
Endi qalaı, qaıtip kitapqumarlar qaýymdastyǵyn kóbeıtemiz? Ne isteýimiz kerek? Keńes odaǵy kezinde qazaq jazýshylarynyń kitaby 30 myńnan 100 myńǵa deıin taralymmen basylyp shyǵyp, tez tarap, satylyp ketetin. Qazir memlekettik tapsyryspen shyǵatyn kitaptar bir myńnan 5 myń shamasynda ǵana shyǵady.
Birli-jarymy ǵana bolmasa qazirgi jastar kitap oqymaıdy, kórkem ádebıettiń rýhanı baılyq ekenin túsinbeıdi de, tushynbaıdy da. Oqýshylar men stýdentter kezdesýge jıi shaqyrady, biraq olar bizdiń ǵana emes, klassık jazýshylarymyzdyń qandaı kitaptary bar ekeninen beıhabar. Tipti pedagogıka ýnıversıtetindegi erteń muǵalim bolatyn stýdentter birde-bir kórkem shyǵarma oqymaıtynyn kórip-bilip te júrmiz.
Balanyń kitap oqýǵa qushtarlyǵyn oıatyp, qyzyqtyratyn pedagogter ǵoı. Tipti qazaq tili men ádebıeti páni muǵalimderiniń ózderi kitap oqymaıtynyn kórip tańǵalatynymyz bar. Muǵalimder osyndaı bolsa, bolashaǵymyz – balalar qandaı bolmaq?
Kezinde bir mınıstr muǵalimder baspasózge eriksiz jazylmasyn, eshbir qoǵamdyq jumysqa tartylmasyn degen usynys engizgen. Aýyldaǵy bilim oshaǵy – mektep, al onyń ujymy gazet-jýrnal oqyp, tanymyn keńitpese, qoǵamdyq jumysqa aralaspasa, olar kóptiń biri bolyp qalmaı ma?
Ustazdardyń aılyǵyn kóterdi, jaqsy ósirip jatyr. Al oǵan olardyń bilimi laıyq pa? Olar kórkem kitap oqı ma? Tipti qazaq tili men ádebıetinen sabaq beretin muǵalimder arasynan kitap betin ashpaıtyn, búgingi ádebıettiń jaı-kúıin bilmeıtinderdi kórip jaǵamyzdy ustadyq. Olar balalarǵa qaıtip kitap oqytady, qalaı sabaq ótkizedi. Muǵalimderdi qandaı kórkem kitap oqıtyny jóninde attestasııadan ótkizgen jón.
Bas prokýror bolyp turǵanda Jaqyp Asanov qaramaǵyndaǵylarǵa qandaı kitap oqyp júrgenderi jóninde synaq-suraq ótkizgeni bar. Prokýratýra qyzmetkerleri qazaq ádebıetiniń iri ókilderiniń kitaptaryn izdep, satyp alyp, jappaı oqýǵa kiriskenin kórip qatty rıza bolǵan edik. Bul bastamany basqa da quzyrly basshylar ilip ákete me dep edik, biraq olaı bolmady.
Kezinde Senat depýtaty bolyp júrgende Baqytjan Jumaǵulov bastaǵan senatorlar qazaqtyń rýhanı qundylyqtaryn qorǵaý, damytý jáne ony iske asyrý jóninde oıly da salıqaly tamasha bastama kóterdi. Biraq buny da eshkim qoldaı qoımady. О́ıtkeni joǵary jaqta otyrǵandardyń kóbi qazaqsha kitap oqymaıdy, tipti qazaq tilin bilmeıtin, mensinbeıtinder de bar.
Túrkistanda ótken quryltaıda Prezıdentimiz Qasym-Jomart Toqaev memleketimizdi kitap oqıtyn elge aınaldyrý kerektigin óte kóregendikpen basa aıtty. Kitap oqıtyn ult – ozady, oqymaıtyn ult tozady.
Qazir áleýmettik jeliniń quzyreti dendep enip bara jatyr. Úlken-kishi bári maımylǵa uqsap, búkshıip uıaly telefonnan kóz almaıtyn aıyqpas aýrýǵa ushyrady. Onda las-qoqysqa toly sheteldik jat pıǵyldar jastardy ýlap, basyn dýalaıtyn máseleler órip júr. Uıat, namys, rýh degen qalyp, salt-dástúrimizdi umyttyryp, Batystyń saıtan minez, saıqal pıǵyldy beınekórsetilimderi qaptap ketti. Bulaı kete berse, toqtaý bolmasa, ulttyq salt-sanamyzǵa oraı tártipke keltirmese qurdymǵa ketemiz ǵoı. Qazir el kitap oqýdan góri uıaly telefondaǵyny kórýge qushtar.
Ne isteýimiz kerek?
Keıbir memleketter áleýmettik jelini jastar, oqýshy-stýdentter táýligine birer saǵat qana kórýge ruqsat beretin talap qoıdy. Bul óte oryndy, kóptiń tilegi ǵoı. Bizde de balalardy uıaly telefonnan alshaqtatý jóninde tııanaqty is atqarylýy kerek-aq. Bul iste ár ata-ana balasynyń tárbıesine kóńil bólip, kitap oqýyn qadaǵalap, qushtarlyǵyn oıatý qajet.
Sóz marjanyn tergen jazýshylardyń ǵajaıyp álemge aparyp, oı-sanańyzdy damytatyn týyndylaryn oqý qandaı ǵajap! Táken Álimqulov, Saıyn Muratbekov, Tynymbaı Nurmaǵambetov, Qýandyq Túmenbaı sekildi ozyq oıly talantty jazýshylardyń kitaptaryn oqý bir ǵanıbet! Qunarly tili qandaı, oramdy oıy qandaı!
Bilim besigi – balabaqsha, mektepte. Osy jerde kitapqa súıispenshilikti arttyrmasa eseıgen soń óte qıyn bolady.
Búgingi eń mańyzdy nárse – ana tilimizdi qurmetteý, saqtap qalý. Til túzelmeı, el túzelmeıdi. Kitap oqýǵa yntalandyrýdy arttyrý jóninde keń kólemdi joba jasalyp, júzege asyrylýy kerek-aq.
Siz kitap oqyp júrsiz be?
Naǵashybek Qapalbekuly,
jazýshy
