Kıeli qazaq shańyraǵyna ýyq bolyp qaǵylǵan ózge etnos ókilderi táýelsizdigimizdiń alǵashqy kúnderinen beri qaraı Qazaqstan – dostyq pen tatýlyqtyń shynaıy mekeni degen ustanymdy uranǵa aınaldyryp keledi. Al Qazaqstan halqy Assambleıasynyń basty mindeti dostyqty, tatýlyq pen birlikti nyǵaıtyp qana qoımaı, ár etnostyń tili men tarıhyn, mádenıeti men salt-dástúrin saqtap, elimizdegi turaqtylyqty nyǵaıta túsý baǵytynda túrli is-shara uıymdastyrý bolyp tabylady.
Qazaqstan Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaevtyń toleranttylyq, qazaqsha maqamǵa salsaq, tózimdilik ustanymyna sáıkes, ózge etnos ókilderiniń de qazaq tilin, mádenıeti men tarıhyn jaqsy bilýge umtylǵandary abzal. О́ıtkeni halqymyzda «Syıǵa – syı, syraǵa – bal» degen tamasha támsil bar. Taǵdyr talaıymen jerimizge kelgen etnostardy ózi qınalsa da baýyryna basyp, bir úzim nanyn bólip bergen ultqa sáıkesinshe qurmet osylaısha kórsetilýge tıis dep bilemin jáne elimizdegi memleket quraýshy ult – qazaq ulty ekeni tarıhı fakt ekeni esh etnostyń jadynan shyqpaǵany jón.
Ata-analarymyz kezinde elimizdegi ózge etnostardyń qazaqsha maıyn tamyzyp sóılep qana qoımaı, ózara syılastyq ráýishinde salt-dástúrimizge úlken qurmetpen qaraıtynyn aıtyp otyratyn. Solaqaı saıasattyń saldarynan óz jerimizde azshylyqqa aınalǵanda, bul úrdisten aıyrylyp qalýymyz zańdylyq edi. Allanyń qalaýymen qazir qaıtadan kópshilikke aınaldyq, táýbe deıik jáne birligimizdi baǵalaı júrip, tek alǵa umtylaıyq. Elimiz ataly, dastarqanymyz bataly bolsyn!
Úmit DÚISENBAEVA,
84 jastaǵy keıýana
ASTANA
Salaǵa túbegeıli ózgeris kerek
Jaqynda jubaıymyz ekeýmiz О́zbekstandaǵy bir shıpajaıda demalyp, em-dom qabyldap qaıttyq. Jarnamalap jatqandaı bolmaıyn dep qaı jerdegi qaı shıpajaı ekenin naqtylamaǵandy jón kórdim. Biraq «El qulaǵy – elý» degendeı, Qazaqstandaǵy halyqtyń bári derlik kórshi eldegi emdeý-saýyqtyrý oryndarynyń arzandyǵy men artyqshylyqtary týraly estip, bilip otyrǵandary kúmánsiz. Onyń ústine, uıaly telefondarda sol eldegi shıpajaılarǵa qyzyqtyra shaqyrǵan habarlandyrýlardan kóz tunady.
Úıge oralǵan soń suraǵan kórshilerimizge kózben kórgenderimizdi esh boıamasyz aıtyp berdik. Sonda bireýi: «Bizdegiler nege solaı jasamaıdy, aqsha da tolyqtaı óz elimizde qalar edi», dep oryndy másele kóterdi. Shynynda da, bizde bári bar-aý, biraq nıet joq ekeni anyq. Elimizdiń biraz jerinde demaldyq. «Saryaǵash», «Merki», «Mankent», Almatydaǵy «Kóktem», «Jetisý», Kókshedegi «Oqjetpes» degen sııaqty. Qaı jerine barsań da em alýshylarǵa júrdim-bardym qaraıdy, jasyratyny joq, qoldaryna tıyn-teben qystyrmasań, jáýteńdegen jetim balanyń kúıin keshesiń.
Kóbine qaltalylar men depýtattar demalyp, densaýlyqtaryn túzeıtin Býrabaı kýrorttyq aımaǵyndaǵy «Oqjetpes» shıpajaıyndaǵy áńgime barysynda halyq qalaýlylarynyń biri bizge: «Osy aqshaǵa nege Túrkııaǵa barmaısyzdar, biz tegin bolǵan soń kelemiz», degende ne aıtarymyzdy bilmeı qaldyq. Al ózbekter bolsa, «ıilip tósek, jaıylyp jastyq» bolady. Múmkin emderi erekshe emes shyǵar, biraq jyly sózge jan semiredi, jazylyp qaıtqandaı bolasyń. Bizge jetpeıtini jan jylýy, kóńil tazalyǵy, ózgenikine ózińdikindeı qaraı bilý ǵoı dep oılaımyn. Aıtarlyqtaı arzandyǵy taǵy bar. Mine, osy sebepti de bolar, búginde О́zbekstandaǵy shıpajaılarǵa aǵylǵan qazaq kóp.
Osynyń aldynda vegetarıandyq shıpajaıda demalǵanymyz bar, ujymy túgel dinge senetinder eken, adamǵa degen aqjarma kóńilderi men alǵaýsyz qarym-qatynasynan keıin óz basym solardyń dinine ótip ketýge shaq qaldym. Ne degen tártip, jan tazalyǵy, adamǵa degen qurmet, mine, osyndaı-aq bolsyn. Alla qalasa, aldaǵy naýryz aıynda taǵy baramyz ba dep otyrmyz. Al bizdegilerdiń qyzmetine kóńiliń tolmaǵan soń eskertý jasasań, senen jaman adam joq. О́kinishti-aq!
Lıazzat ESBOTANOVA,
eńbek ardageri, Y.Altynsarın tósbelgisiniń ıegeri
TALDYQORǴAN
Ulttyq qalpymyzdy qasterleıik
Jańa týǵan náresteniń kindigin kesken jandy «Kindik sheshe» ataıtynyn bilmeıtin adam joq bolar, sirá. Áńgime – sol uǵymnyń keıingi kezderi umytylyp, aýyzǵa jıi alyna bermeıtindiginde bolyp otyr. О́tkende bir aǵaıynnyń úıine dúnıege kelgen nemeresine «Baýy berik bolsyn!» aıta baryp, qazaqy qalyppen qyzyǵýshylyq tanytyp, shaqalaqtyń kindik sheshesi týraly suraǵanbyz. Mundaı tosyn saýaldy kútpeı, tosylyp qalǵan úı ıeleri kelini men balasyn shaqyryp surap edi, olar da ony esine túsire almady. Iá, oılanatyn-aq sharýa. Osy jaıt kópke deıin oıymnan shyqpaı qoısa bola ma!
Esime bir kezderi ózim týǵan taý baýraıyndaǵy 22-beket atalatyn aıadaı ǵana aýyl men ondaǵy peıili darqan, baýyrmal jandar tústi. Ekiniń biri úıinde bosanyp jatatyn kez edi ǵoı ol. Men týǵanda da solaı bolypty. Anamnyń aıtýynsha, kindigimdi kórshimiz Sheker apam kesken kórinedi. Ony esimiz kirgende bir-aq bildik qoı. Áńgimeshil, qazaqy salt-dástúrge jetik, eńbekqor kisi edi, jaryqtyq. Jas kezimde tentekteý bolsam kerek, áke-shesheme: «Meniń balama ursa bermeńder, óse kele ózi-aq erkeligin qoıyp ketedi», deıdi eken.
Shaly Qozybaq atam da shejire, eskishe saýaty bar, qıssa-dastandardy jatqa aıtatyn edi. Jalǵyz uly Ińkárbek aǵa da quımaqulaq, taýyp sóıleıtin, baýyrmal bolatyn. Myna sáıkestikke qarańyz: sol shańyraqqa kelin bolyp túsken boıjetkenniń esimi de Sheker bolǵanyn kórmeısiz be. Kele shańyraqty urshyqsha úıirip, Sheker apamnyń ónegesin boıyna sińirip, aýyl-aımaqtyń syıly kelinine aınaldy.
Áńgime kindik sheshe týraly edi-aý. Aýyldaǵy týystarymyzdy aıtpaǵannyń ózinde, qaladaǵy baýyrlarymyz osy bir qasıetti de qasterli uǵymnyń mánine tereń boılaı bermeıtin sekildi. Sebebi «meniń kindik sheshem edi» degen sózdi óte sırek estımiz desek, ótirikshi bolmaspyz.
Atam qazaq «kindiginen baılanǵan» degendi tekke aıtty deısiz be? Demek kindiktiń kıeli uǵym bolǵany ǵoı. «Týǵan uıasymen máńgi birge» degenge budan artyq qandaı teńeý tabý múmkin? Oılanyp qaraǵan adamǵa joǵarydaǵy sózdiń astarynda úlken pálsapalyq astar jatqan joq pa?
Ádette, qazaqy qalypqa salyp aıtsaq, «Náreste kindik sheshege tartady» dep jatady. Kim bilsin, ras ta shyǵar. Qalaı bolǵanda da, tabıǵattyń biz bilmeıtin tylsymy az deısiz be? Bala kóńilimde ádemi de sáýleli sát bolyp qalyp qoıǵan keıbir jaılar esime túskende kindik sheshem Sheker apam da oıyma oralady.
Káribaı ÁMZEULY,
zeınetker
Túrkistan oblysy
