Tarıh tuńǵıyǵyna úńilsek, jappaı saýatsyzdyqpen kúres urany tastalyp, elde bilim alý naýqany júrgen 1925 jyldyń ózinde Shákir Jeksenbaev Orynbor qalasyndaǵy (sol kezdegi astanamyz) Qazaq ASR Ortalyq oryndaýshy komıteti atyndaǵy «Biriktirilgen áskerı mektebiniń» oqý bóliminiń basshysy qyzmetin atqarypty.
Shákir Jeksenbaev memýarlyq kitabynda bylaı dep jazady: «Sanaýly jyldardyń ishinde halyqty jalpy áskerı bilimge daıyndap, qolbasshylar daıarlaıtyn arnaıy mektepte az ult ókilderi bolǵany qandaı qýanyshty. Joǵary áskerı bilim alǵan osy ulttyń ókili retinde bul maǵan erekshe jaýapkershilik júktedi. Barlyq alǵan bilim men tájirıbeni jastarǵa berýim qajet boldy».
1940 jyldyń shildesinde Shákir Jeksenbaıuly Qyzyl áskerdiń Kalının atyndaǵy hımııalyq qorǵanys áskerı ýchılıshesiniń hımııalyq qorǵanys batalonyn basqardy. Osy jerde kýrsanttarǵa sabaq pen tálim-tárbıe bere júrip, ózi de qyzyl ásker basshylyǵyna arnalǵan taktıkalyq-tehnıkalyq kýrstarda biligin arttyrdy. Ekinshi dúnıejúzilik soǵys aıaqtalǵan soń general 1945 jyldyń tamyz aıynda K.E.Voroshılov atyndaǵy Áskerı hımııalyq qorǵanys akademııasynyń II fakýltetiniń basshysy bolyp taǵaıyndaldy. Sol kezdegi hımııalyq qorǵanys akademııasynyń mindeti negizinen kópqyrly áskerı-taktıkalyq tájirıbeni tolyǵymen meńgeretin oqý úderisin qurý edi. Akademııa jumysy qarýly kúshterdiń arnaıy bólimsheleriniń jaýyngerlik jáne tehnıkalyq qasıetterin, soǵys sheberligin, taktıkasyn uıymdastyrý jáne kapıtalıstik memleketterdiń áskerleriniń jańa tehnıkasyn jetik biletin joǵary bilikti áskerı ınjenerlerdi daıyndaýǵa baǵyttaldy.
Shákir Jeksenbaev basshylyq etken ınjenerlik fakýltettiń oqý-ádistemelik jospary áli de durys uıymdastyrylmaǵan edi. Sondyqtan jańa jarǵy, nusqaýlyqtar men soǵys ýaqytyndaǵy úlken tájirıbesi negizinde oqý baǵdarlamasy men josparyn, kitap pen ádistemelik nusqaýlyqtar shyǵarýdy qolǵa aldy. Sol jyldary kýrsanttar ınjenerlik fakýltette ınjener-hımık jáne qarýmen qamtamasyz etý ınjeneri degen eki mamandyq boıynsha daıyndaldy. Bilim alýshylardyń mundaı mamandanýy keıinnen gazsyzdandyrý tehnıkasynyń, otshashý, jarylǵysh jáne tútin taratý qarýynyń damýyna, hımııalyq áskerdi tehnıkalyq qaıta jabdyqtaýǵa aıtarlyqtaı áser etti. Bul rette sol kezdegi Hımııalyq qorǵanys akademııasynyń negizgi mindeti soǵys tájirıbesin jetik paıdalanyp, oqý úrdisine qosý ekenin aıta ketken jón.
Shákir Jeksenbaevtyń ómirindegi erekshe qýanyshty oqıǵa 1945 jylǵy 7 qazanda Máskeý garnızony áskerleriniń áskerı sherýine qatysýy edi. General-maıor ol kezde Hımııalyq qorǵanys áskerı akademııasy II batalonynyń sherýin bastap shyqty.
1946 jyly sáýir aıynda Shákir Jeksenbaıuly Qurlyq áskerleriniń hımııalyq qarý-jaraqpen qamtamasyz etý basqarmasy basshysynyń orynbasary laýazymyna taǵaıyndaldy. 1947 jyldyń naýryzynda K.E.Voroshılov atyndaǵy Joǵary áskerı akademııasy janyndaǵy Joǵary akademııalyq kýrsqa oqýǵa jiberildi. Kýrsty aıaqtaǵan soń ol Belomorsk áskerı okrýginiń hımııalyq qorǵanys bóliminiń basshysy bolyp taǵaıyndalsa, 1949 jyldyń mamyr aıynda V.V.Kýıbyshev atyndaǵy Qyzyl Tý áskerı-ınjenerlik akademııasynyń jalpy taktıka jáne jedel daıyndyq kafedrasynyń áskerı-hımııalyq isteri boıynsha aǵa oqytýshy qyzmetine aýystyryldy. Bir jyldan keıin osy akademııada hımııalyq qorǵanys kafedrasy uıymdastyrylyp, onyń meńgerýshisi bolyp Sh.Jeksenbaev taǵaıyndaldy. Ony tórt jyl basqaryp, sodan keıin atom qarýynyń paıda bolýyna, oqý úrdisiniń jáne oqytýshylar quramynyń mamandanýynyń túbegeıli qaıta qurylýyna baılanysty aǵa oqytýshylyq qyzmetke aýystyryldy. 1956 jyldyń aqpan aıynda kafedra taratylyp, Sh.Jeksenbaev sol akademııanyń aǵa oqytýshysy bolyp qyzmet atqardy.
Osy qyzmette júrip 1958 jyldyń qazan aıynda belgilengen qyzmet merzimi ótili aıaqtalýyna baılanysty Keńes áskeri qatarynan zapasqa shyǵaryldy. 1958 jyldyń jeltoqsanynan 1962 jyldyń aqpanyna deıin DOSAAF-taǵy Máskeý qalalyq áýe qorǵanys ýchılıshesinde komandır-nusqaýshy bolyp jumys istedi. 1962–1963 oqý jylynda V.V.Kýıbyshev atyndaǵy Máskeý Eńbek Qyzyl Tý ordendi ınjenerlik-qurylys ınstıtýtynda arnaıy daıyndyq kafedrasynyń azamattyq qorǵanys kýrsy boıynsha oqytýshy boldy. 1963 jyldyń aqpan aıynda Máskeý avtomehanıkalyq ınstıtýtynyń áskerı kafedrasyna azamattyq qorǵanys kýrsynyń aǵa oqytýshysy bolyp qabyldandy. 1964 jyldyń qarashasynan 1975 jyldyń qyrkúıegine deıin I.A.Lıhachev atyndaǵy Máskeý avtomobıl zaýytynda (VTÝZ) azamattyq qorǵanys boıynsha áskerı kafedrada kýrs basshysy bolyp qyzmet etti.
General-maıor Shákir Jeksenbaevtyń áskerı salada ǵylym men bilimge qosqan úlesi – 2020 jyly jaryq kórgen «Qazaqstannyń áskerı ǵalymdarynyń 100 esimi» (100 ımen voennyh ýchennyh Kazahstana) atty áskerı-tarıhı jınaqta jazylǵan.
Bıyl – Jeńistiń 80 jyldyq mereıtoıy. Soǵan baılanysty jeńisti jaqyndatýǵa ólsheýsiz úles qosqandardyń biri, qazaqtan shyqqan alǵashqy generaldardyń biri Shákir Jeksenbaevtyń esimin áskerı baǵyttaǵy bir oqý ornyna berse, laıyqty bolar edi. Mundaı usynysty buǵan deıin Mahambet О́temisuly atyndaǵy Batys Qazaqstan ýnıversıtetiniń ujymy, «Generaldar keńesi» RQB, «Máskeý qazaq ulttyq-mádenı avtonomııasy» aımaqtyq qoǵamdyq uıymy, soǵys jáne eńbek ardagerleri, Almaty men Aqtóbe jáne basqa qalalardyń jastary Memlekettik hatshyǵa, mınıstrlerge, túrli komıtetterdiń tóraǵalaryna jetkizgen edi. Kórnekti tulǵanyń esimin ulyqtap, keıingi urpaq jadynda jańǵyrtý – bizdiń ortaq paryzymyz.
Shákir AITALIEV,
Qazan Federaldyq ýnıversıtetiniń aspıranty
