Ákem ájesi Tıyndy pir tutýshy edi

– deıdi Juldyz Muqaǵalıuly – Baýyrjan Momyshulynyń balasy... Baqytjan aǵa aıtyp otyratyn: «Qaıda barsam aldymnan ákem, áke rýhy shyǵady» dep. Qazaqtyń ǵajaıyp aqyny Muqaǵalı Maqataevtyń balasy – siz osy «ataqty áke sındromyn» bastan keshtińiz be? – Alpysynshy jyldary Ábdil­da Tájibaev atamyz Almatyǵa alyp kelip ákemniń ataǵy shyǵyp, ásirese, jastar arasynda tanymal bola bastaǵanda, men ol kezde Qarasazda áli es toqtata qoımaǵan, oıyn balasymyn. Ákemizdiń qadirin aqyl toqtatqasyn bildik qoı. Árqashan da aldymda asqar taýdaı ákem turatyn boldy. Ákeniń qadamymen ólsheısiń. Ol kisi baqılyq bolyp ketse de, árkez tóbeńnen qarap, oıly kózderin qadap baqylap tur­ǵan sııaqty bolyp kórinedi. Bir jaǵy­nan árqashan estııar bolyp júrý áke aldyndaǵy paryz sııaqty. «Men ne istedim, mynaý qalaı ózi, bul jaǵdaıda ákem ne dep oılaýshy edi?» deıtin saýal-suraqtar esh qaperimnen shyqqan emes. Meniń búkil taǵdyrymdy ákem ózi anyqtap berdi. Sol kisiniń aıtýy­men mamandyq tańdap, zań sa­la­synda istep kettim. Osyǵan ákemniń úlken áseri boldy. Sonda ár kezde, ár jerde aldymnan ákem, áke beı­nesi, áke sózi shyǵady. Ákemniń as­qar ataǵy men taý tulǵasy asý ber­mes beldeı munartyp turady. «A, Muqaǵalıdyń balasy ma? Bala­sy mynandaı eken ǵoı» deıtin sóz meni shynyqtyrdy. Meniń es toq­tatqan kezimde, 23 jasymda qaı­tys bop ketti. Sondyqtan, ár­qashanda istegen isimdi, júris-turysymdy áke óresimen ólsheýge daǵdylandym. – Juldyz, degenmen de, áýeli balalyq shaqqa bir saıahat jasasaq qaıtedi? Aqyn ulynyń al­ǵashqy áser-tanymdary qan­daı boldy eken? – Alpysynshy jyldardyń basynda ákem qalada bolatyn. Keıin bildim, «Mádenıet jáne turmys» jýrnalynda qyzmet istepti. Tam úıdiń tóbesine shyǵyp alyp, ákem­niń aýylǵa kelýin zaryǵa kútip otyratynmyn. Qazaq radıosynda dıktor bolyp ta qyzmet atqardy. Daýsyn radıodan estigende máz bolatynbyz. Ol aýylǵa kelgende shaǵyn deneli, júzi susty bir murtty kisini erte keletin. Keıin bildim, bul adam qazaqtyń tanymal aqyny Toqash Berdııarov eken. О́miriniń sońǵy kezine deıin Toqash aǵa men ákemniń baılanys­tary úzilgen joq. Ákem men Toqash aqynnyń tam úıdiń aldynda bel­derine deıin jalańashtanyp tastap, tas­taı sýyq taý sýyna jýynyp jatatyn beıneleri áli kóz aldymda. – Ákeńizdiń shyǵarmashylyq shabytty shaqtaryna da talaı kýá bolǵan shyǵarsyz? – Ákemniń jazý ústelinde Abaı atamyzdyń shaǵyn músini tura­tyn. Qazir murajaıda. О́leń jazýǵa otyrǵan saıyn óz eńbeginiń ónimdiligin sol músinge qarap tarazylaıtyn. «Shaldyń qabaǵy búgin maǵan ashyq-jarqyn, shamasy, eńbegim nátıjeli bolatyn shyǵar», deıtin. Al keıde «Shaldyń qabaǵy túsip ketipti ǵoı, áı qaıdam, búgin jazýǵa shabytym kelmeıtin shyǵar», dep nalıtyn. – Muqaǵalı aqyn kimdi pir tutty eken? – Ákemniń kóziniń tirisinde myna adam meniń ustazym, sol meni poezııaǵa baýlyǵan, sodan úırendim, soǵan eliktedim degenin óz basym estimeppin. Kerisinshe, ol: «Ne sotvorı sebe kýmıra», «О́z bolmysyńa jat nársege elikteme» dep aıtýdan jalyqpaıtyn. Sonda da kózi tirisinde ol dáripteıtin bir tulǵa boldy. Ol – bizdiń Tıyn degen úlken ájemiz edi. Onyń ájesine degen nemerelik mahabbaty bólekshe ekenin ákemniń óz aýzynan jigit bolyp qalǵan shaǵymda da talaı estidim. Ár qazaqtyń aýylynda el syılaıtyn, adamgershiligi mol, erekshe tulǵalar bolady emes pe? Bizdiń Tıyn ájemiz de búkil aýyldy aýzyna qaratqan sondaı syıly analardyń biri eken. Ákemiz óle-ólgenshe sol ájesin ardaqtap ótti. – «Alla – aqıqat. Allaǵa senip ótem, Adaldyq pen aqıqat serik eken» dep jyrlaǵan Muqaǵalı aqynnyń Jaratýshyǵa sengendigi jaıynda ne der edińiz? – Men osynyń rastyǵyn aı­qyn­daıtyn bir áńgime aıtaıyn. Iá, ákem dúnıede bir uly kúshtiń baryna senetin... 2011 jyldyń 9 aq­pany, týra aqyn Muqaǵalı Maqataevtyń 80 jasqa tolatyn kúni qarsańynda Almaty oblysy Eńbekshiqazaq aýdanyndaǵy Sógeti aýylynda turatyn saıatshy Muhamed Isabekov degen baýyrymyz Itólgen saıy atalatyn jerden Asy jaılaýyna asatyn tustan tabıǵattyń ózi taýdyń tola­ǵaı tastarynan qashap jasaǵan ákemnen aýmaıtyn alyp tabıǵı músindi kóripti. Kórgen sátte álgi tabıǵat syılaǵan alyp tas músinniń aqyn Muqaǵalı Maqataevtan aýmaıtynyn aýyldastaryna, odan soń Almatydaǵy qalamgerlerge habarlaǵan. Qudaıdyń qudiretin qarańyzshy!? Alyp tas músin – bıikte turǵan alyp Muqaǵalı aqyn­nan aýmaıdy. Elmen birge men de bardym ol jerge. Tabıǵattyń myna tosyn syıyna tań qaldym. Sóıttim de ákeme nuryn jaýdyrǵan Allaǵa shúkirshilik aıttym. – Bul alyp tas týraly «Egemende» maqala sýretimen ja­rııa­landy. Muqańdy sońǵy saparǵa Jazýshylar odaǵynyń aldynan shyǵaryp salǵanda men de bolyp edim. Sol araǵa kelgen júk máshınesiniń ústinde ózim quralyptas bir jas jigit turdy. Sol siz be edińiz? – Iá, men edim, meni máshıneniń bortyna shyǵaryp qoıdy. Esińde shyǵar, uzaq sonar bir aq jaýyn bastaldy. 1976 jylǵy naýryz­dyń sońǵy kúnderi ǵoı. Quddy tabı­ǵattyń ózi qımas ulyn halyq­pen birge kóz jasy sorǵalap sońǵy saparǵa shyǵaryp salǵandaı kórindi. Qaıtys bolýynyń ózi bir qaıǵyly tarıh. Áli esimde, tabyt salynǵan sol avtokólikte menimen birge ákemniń bala kúngi joldastary – Májıt Qurmanov, Sydyq Ahmetov, Ábdike Asanov aǵalar túregep turdy. Ákemniń sózimen aıtqanda, bular – «ákeleri maıdanda ólip, jesir shesheleriniń kúlshelerin dorbalaryna salyp, Almatyǵa jylý izdep kelgen tórt jetim». О́zin de qosyp aıtyp tur ǵoı. Sonda men de jetimder qataryna qosylǵandaı kúı keship edim. Arystaı ákeńnen aırylý ońaı ma? Júregim astan-kesten. Qapalymyn. Osyndaı qıyn sátterde qam kóńilimdi demdegen bir sózdi aqyn Keńshilik aǵa Myrzabekov aıtty. Ákemdi jerlep, azaly kúımen Keńsaıdan qaıtyp kele jatqandaǵy onyń: «Juldyz, sen jası berme, mynaý jalǵan dúnıege syımaı ketken ákeńdi sharshydaı ǵana kór jasyrady degenge men eshqashan senbeımin. Onyń qudireti ony qabirge eshqashan syıdyrmaıdy», degen jubatýyn esh umytpaımyn. Sóıtip, ákemniń baǵasyn qas-qaǵym sátte bir aýyz sózben berip tastady. Sol aıtqany aıdaı keldi de turdy. – Juldyz, osy arada men sizge myna bir jaıdy aıtqym keledi. Muqań qaıtys bolardan úsh-tórt aı buryn, 1975 jylǵy jeltoqsannyń 10-11-leri shamasynda ma eken, Almatyda jas aqyn-jazýshylardyń respýb­lıkalyq keńesi boldy. Búkil Qazaqstannan jınaldy. Sodan Jazýshylar odaǵynyń zalyn­da úlken jıyn ótip, jas aqyn­dar­dyń óleńderi oqylyp, poe­zııa merekesi bolyp jatqan kezde Muqaǵalı aǵa ekpindep kirip keldi. Tórdegi úlken aǵalar kish­kene sekem alyp qalsa da, zal toly jastar: «Muqaǵalı óleń oqysyn, óleń oqysyn» dep shýlap qoıa berdik. Aqynnyń da tilegi sol edi. «Muqaǵalı, aına­laıyn, bir-eki-aq óleń oqı qoı­shy» dedi tór basyndaǵy Qalı­jan Bekhojın. Qurmetti tórde Baýyrjan Momyshuly, Ábdil­da Tájibaev, Qýandyq Shań­ǵyt­baev, t.b. úlkender otyr. Muqań minberge shyǵyp eki-úsh óleń oqyp, tórdegilerge qarady. Zal tópelep qol soǵýda. «Taǵy oqysyn, oqysyn óleń!» deımiz. Muqań bir óleń oqydy da, zaldan tez shyǵyp ketti. Jany tynyshtyq tappaı mazalanyp júrgendeı. Sol kúnniń keshinde Odaqtyń qasyndaǵy «Esik» qonaqúıiniń astyndaǵy «shahta» dep atalyp ketken dámhanada Mu­qaǵalı aqynmen dastarqandas bolý­dyń baqytyn enshiledim. Munda da jas aqyndar lyqa toly meıramdap otyrǵan. Men aqynǵa óziniń ataqty «Jamy­lyp saǵynyshtyń sal shek­penin» óleńin oqyp berdim. Muqań jadyraı kúlimsirep, «Mynaý bir jaqsy óleń eken!» dedi. «Men ótermin, ótermin, ótermin men, Máńgilik sen qalasyń saǵynyshym» degen sońǵy joldardyń mánine boı­lamap­­pyz sonda, jaı syrttaı qy­zyqtap máz bolyppyz. Mu­qań sol joly «Sııasy keppegen, esh­qaıda jarııalanbaǵan 96 jańa óleń jazylǵan bloknot dáp­terim­­di joǵalttym» dep qatty qapy­lyp, qapalanyp otyrdy. Osy jaıdan ne biletinińiz bar, Juldyz? – Sol kezde qolyna ustap júr­­gen qara portfelin rasynda da joǵaltyp alypty. 96 óleńin máshiń­­kege basqyzyp alyp bara jat­­qan ǵoı. Tazalaı kóshirgen blok­not ta sonyń ishinde. О́zinde bas­qa­daı jazylǵan eshbir nusqa­lary saqtalmaǵan. Sóıtip, bara jatyp ne bolǵanyn, qalaı bolǵanyn bilmeımiz, portfelden aıyrylyp qalǵan. Sııasy keppegen óleńder. Ákemiz osy jaıǵa ah ura qatty ókindi. – О́kinishti, biraq Muqaǵalı murasy budan kemip qalmas. Bizge jetpisinshi jyldardyń basynda «Ádebıet teorııasy» páninen Zeınolla Qabdolov sabaq berdi. Sonda Zekeń ustazymyz: «Mamasy, bosat, erkimen óssin tal shybyq! Aýa men kúnge, Aı menen nurǵa malshynyp. Bulqynyp jatyr, umtylyp jatyr, qarashy, Kishkentaı júrek kórsetip jatyr qarsylyq», – dep Muqaǵalı óleńin jatqa oqyp bizge poezııa syryn uqtyrýda úlgi etýshi edi. Bul, sizderdiń sábı kezderińizdiń sýreti ǵoı. Bálkim, osy óleńdi sizge arnady ma eken? Ákeńizdiń balaǵa degen meıirimin aıtyńyzshy? – Ákemiz óte balajan edi. Qalaı degenmen bizde de, balalyq shaq boldy, talaı balalyq baqytty bas­tan da keshtik qoı áke-sheshemizdiń arqasynda. Al ol kisilerdiń óz­derin­de balalyq shaq, bal dáýren shat­tyǵy bolmady. Anaý sum soǵys­tyń surǵylt jyldary... – Iá, «Sonaý bir jazda, jaı­laý­­da, Soǵystyń kezi, qoı baqqam» dep tegin aıtpaǵan ǵoı... – «Soqanyń artyna jegilgen urpaqpyz» deıtin ózi. Sheshemiz de solaı. Ol kisiler áke alaqanynyń meıir-jylýyn kórmeı ketti ǵoı. Sol meıirdi, qudaıǵa shúkir, biz kórip óstik. Kóshede tanymaıtyn kishkentaı bir bala ketip bara jatsa da, mindetti túrde sonyń basynan sıpap, «kóketaıym» dep erkeletip, asty-ústine túsip qalatyn. – Bireý óziniń basynan sıpa­ǵandy ańsap ótken urpaq qoı. – Iá. Ol kisiniń ystyq alaqanyn sezi­nip, kórip óstim. Men basqa baýyr­­­laryma qaraǵanda kishkene es­­tııar boldym. Aqylyn aıtyp oty­­­ra­tyn. Zań salasynda istep júr­­­genim­di meńzep: «О́te saq bol, ár qa­da­my­ńa, ár sózińe abaı bol» deı­tin. Balalardyń ishinde eń úlkenimiz Maıgúl. 1951 jylǵy. Onyń aldynda Lázzat degen qyz shetinep ketken eken. Almatyǵa kóship kelgesin motosıkl qaǵyp ketip qaıtys boldy. Osy súıikti qyzynyń qazasy ol kisini biraz eseńgiretip ketti. О́leńderi arqyly da jalpaq jurtqa belgili jaı. – «Maıgúlge» degen óleńinde «Qalaqtaı ediń, basyńda qazir qalaq tur, Týǵa­nyńdy, ólgenińdi sanap qur. Seniń ańqaý qula­ǵyńdaı qal­qıyp, Qyr basynan qala jaqqa qarap tur» demeıtin be edi? – Iá. Maıgúldi erekshe jaqsy kórýshi edi. Ekeýmiz tete óstik. Motosıkl soqqannan keıin túnge qaraı aýrýhanaǵa alyp ketti. Ol kezde «7-lınııa» degen kóshede páterde turamyz. Tún ishinde sheshem men ákem ańyrap jylap, birin-biri súıemeldep demep úıge keldi. Qaqqan motosıkl ıesi eńgezerdeı dáý orys jigiti eken, áıelimen ekeýi ákemniń aldyna júginip keldi. Qasyna kishkentaı balalaryn da ertip alypty. Aıaǵyna jyǵyldy áke-sheshemniń. Meıirimdi kisi ǵoı. Kek saqtamady. Keshirdi. «Ádeıi istegen joq qoı, bolar is boldy, endi basqa balany jylatpaıyq» dedi. Maıgúl ápkem ákemniń aýzynan túskendeı appaq, aqyldy qyz bolatyn. Men Maıgúlge tete edim. Keıin Almagúl degen qaryndasym, Aıbar degen inim ómirge keldi. Aıbar da biraz óleńderine arqaý boldy. О́zin sondaı jaqsy kóretin. «Aıbarmen áńgime» dep osy kenje ulyna júregi boljap sezgendeı, eskertkishin óz qolymen turǵyzyp ketti me dep oılaımyn. Juqa, aýrýshań edi. О́mirdiń tátti-tushysyn tata almaı ketkenine men de nalımyn baýyrymnyń. Al Almagúl men Sholpan qaryndastarym baqýatty júrip jatyr. – Ákeńizge degen ózińizdiń per­zenttik sezimińizdi qalaı sıpat­tar edińiz? Jalǵyz sizdiń áke­ńiz emes, Muqań qazaqtyń uly aqy­nyna, halyq qurmettegen úlken tulǵasyna aınaldy emes pe?! – Ákemniń aldaǵyny boljaıtyn kóregendigi bar edi deı alamyn. Osyǵan qatysty bir-eki mysalmen túıindeıin. Ár jyly meni «Elge baryp qaıt» dep aýylǵa jiberip turatyn. Boıymyzǵa qazaqı qasıet sińsin degeni bolar. Onda Toqtarbaı aǵam bar. Ol kezde aýdanaralyq avtobeket burynǵy Tashkent kóshe­sindegi Raıymbek ata beıitiniń janynda. Sol jerge ózi alyp barady, sol jerden ózi avtobýsqa salady. Áli esimde, sol mańaıdaǵy bir kóktastyń qasyna alyp keldi de: «Mine, seniń babańnyń jatqan jeri osy!» dep kórsetti. «Raıymbek Hangeldiuly» degen jazýy bar eken. Kishkentaı ǵana tas. «Túbi osy jerde úlken eskertkish ornaıdy», deıdi. Kóp jyl ótkennen keıin sol aıtqany dál keldi. – Naǵyz aqyn áýlıe degen osy-aý!.. – Ýaqyt ótken saıyn bir oı mazalaıdy meni. Kóp kúızelisti bastan ótkerdi. Dinmuhamed Qonaevqa hat jazǵan ǵoı. Sonda hatyna jaýap ta kele qoımady ma, álde, jaǵymsyz jaýap keldi me? Áıteýir sondaı bir kóńiline dyq salǵan, aýyr alǵan jaǵdaılar boldy. Sonyń bári janyna batty, jalǵyzsyrady. Biraq táńirdiń kózi túsken shyn aqyn retinde óziniń poezııasyna degen senimin joǵaltpady. Ol kisi bylaı dep aıtyp otyratyn: «Men talaı adamdardyń shalys qadamyn, qateligin, jasaǵan qııanatyn da keshiremin. Biraq meniń poezııama tıisken adamdardy eshqashan keshirmeımin». – Demek, shyn máninde, ary da, bary da poezııa bolǵan ǵoı Muqaǵalı aǵamyzdyń... – Solaı. «Túbi meni jal­ǵan­nyń jaryǵyna poezııam alyp shyǵady», deıtin. Soǵan ımandaı senetin. Ol kisini qurdymǵa qulat­paı alyp shyqqan da, bıikke kótergen de osy senimi ǵoı. О́leńi­niń ómirli bolatynyna, poezııasynyń qýat-qudiretine sendi. Aıtqany keldi. Jalpy, adamǵa, kimge bolsyn sondaı aı­nymas adal senim kerek dep esep­teımin. Áke ónegesi meni osyǵan úıretti. – Eldiń aqyn Muqaǵalıǵa degen qazirgi iltıpat-qurmetine kóńilińiz tola ma, yrzasyz ba? – О́zi de eki óleńiniń birinde elim, jurtym, halqym dep ketti ǵoı. Aıtatyny tek qazaǵym, qazaǵym. Sol qazaǵy perzentim dep, aqynym dep tóbesine kóterip aldy. Muny da kózimiz kórip, júregimiz jyly sezip otyr. Bárine rızamyn. Ýa­qyt-tarazy – oryn-ornyna qoı­dy. Halqy tanydy, ardaqtady, ar­daq­tap jatyr, ardaqtaı bermek. Qazaqta Muqaǵalı dese, bilmeıtin adam joq. Osydan basqa ne kerek. Ákemniń adamdyq ta, aqyndyq ta baqyty osy emes pe!? Áńgimelesken Qorǵanbek AMANJOL, «Egemen Qazaqstan». ALMATY.