Jurtshy – ólekse jeıtin qustardyń eń kishkentaı túri. Bul qustyń ekojúıedegi orny erekshe. О́ıtkeni olardyń qorshaǵan ortany organıkalyq qaldyqtan tazalaýdaǵy róli zor. Sondaı-aq keı qustardyń, sútqorektilierdiń, basqa da túrlerdiń popýlıasııasynyń shekten tys artyp ketpeýine septigin tıgizedi. Elimizdiń ońtústigindegi taýlardy mekendeıtin qus 500-den astam juby balapan ushyrady.
«Tizim elimizde bıyl jıyrmasynshy ret túzilip otyr. Eske salsaq, byltyr bul qatarǵa maýbas japalaq jyl qusy qosylǵan. Tizim nege jańarady degen suraq týyndaýy múmkin. Onyń sebebi jańadan aýyp keletin qustardyń qosylýymen baılanysty», dedi ASBK mamandary.
Jurtshy qusy – suńqartárizdiler otrıadynyń qarshyǵa tuqymdasyna jatatyn jalǵyz túr, jyrtqysh qus. Onyń sany sırep bara jatqandyqtan, elimizdiń Qyzyl kitabyna engen (III sanat, sırek túr). Eresek túrin qaýyrsynynyń aǵyna, sap-sary maskasy men syna tárizdi quıryǵyna qarap tez tanýǵa bolady. Bul qus Halyqaralyq tabıǵat qorǵaý odaǵynyń Qyzyl tiziminde de bar (EN (endangered) – qaýip tónip turǵan túr). Qazir álemde jurtshynyń sany – 12 400-36 000, elimizde mekendeıtin jup sany – 348-639 aralyǵynda. Álemdegi arealy – Batys jáne Shyǵys Eýropa, Afrıka, Ońtústik jáne Ortalyq Azııa. Elimizdegi taralý aýmaǵy – batys ólkeniń shóldi ústirt shyńdary, ońtústik pen ońtústik-shyǵystaǵy shóleıtti alasa taýlar men taý etegi.
Ornıtologterdiń zertteýinshe, jurtshy qusynyń uzyndyǵy 60-75 sm, qanat qulashy – 155-180 sm, salmaǵy – 1,8-2,5 kg. Qoregi – ólekse, usaq qustar men baýyrymen jorǵalaýshylar, jumyrtqa. Bul qustyń basqa qustardan erekshe belgileri – eresekteriniń qaýyrsyny aq, qanatynyń ushyndaǵy qaýyrsyny qara keledi. Sary tústi betiniń terisi jalań, qaýyrsyn óspeıdi. Al jas qustardyń qaýyrsyny – kerisinshe, qońyr tústi. Ýaqyt óte ashyq túske ózgerip, tórtinshi jylǵa qaraı ǵana tolyǵymen aǵarady.
Jalpy, jyl qustary degen máselege az-kem toqtala keteıik. «BirdLife International» Halyqaralyq qustardy qorǵaý qaýymdastyǵynyń negizgi talaptaryna sáıkes, jyl qusy kórgen adam anyqtap, baqylap, sýretke túsire alatyndaı bolýǵa tıis. Jyl qustarynyń sanatyn anyqtaý álemniń biraz elinde júrgiziledi, elimizde 2006 jyldan beri júrgizilip keledi.
Bul úrdis tabıǵatty qorǵaý, janýarlar dúnıesin júıeli zertteýge qajet. Tizimge 2006 jyly – tarǵaq (Chettusia gregaria), 2007 jyly – qystaý qarlyǵashy (Hirundo rustica), 2008 jyly – tyrnalar (Grus), 2009 jyly – boztorǵaı (Melanocorypha yeltoniensis), 2010 jyly – qaratorǵaı (Sturnus vulgaris), 2011 jyly – úlken shymshyq (Parus major) 2012 – dala qyrany (Aquila nipalensis), 2013 jyly – shıqyldaq qaz (Anser erythropus), 2014 jyly – aqbas úırek (Oxyura leucocephala), 2015 jyly – oraqtumsyq (Ibidorhyncha struthersii), 2016 – úı torǵaıy (Passer domesticus), 2017 jyly – úki (Bubo bubo), 2018 jyly – úlken toqyldaq (Dendrocopos major), 2019 jyly – dýadaq (Otis tarda), 2020 jyly – ıtelgi (Falco cherrug), 2021 jyly – birqazandar (Pelecanus), 2022 jyly – bulbul (Luscinia Luscinia), 2023 jyly – kókqus (Myophonus coeruleus), 2024 jyly – maýbas japalaq (Otus scops), bıyl jurtshy qosyldy.
Kóktemde qýana qarsy alyp, kúzde qımaı-qımaı qoshtasatyn jyl qustary álemniń 63 eline ortaq tabıǵı resýrs bolyp sanalady. Alaıda qazirgi ǵalamshar evolıýsııasyndaǵy antropogendik faktordyń úlesi sharyqtaý shegine jetip, qus jolynyń boıynda gıbrıdti soǵys núkteleriniń kóbeıip ketýi jyl qustarynyń da ushyp-qonýyn qıyndatyp otyr. Aspan tynyshtyǵy – ekojúıege úlken ról oınaıtyny anyq. Qazir álemde bolyp jatqan soǵys jolaýshylar qatynaıtyn áýe reısterine kedergisin keltirip otyrǵany belgili. Ushaqtyń úırenshikti joly jabylsa aeronavıgasııa bar. Tehnologııanyń arqasynda apatqa uryndyrmaı dittegen jerine aman qondyra alady. Ǵasyrlar boıy bir ǵana jolmen ushyp úırengen qustarǵa bul qıyndyq týdyratynyn aıtady mamandar. Sondyqtan jyl qustarynyń máselesi kúrdeli bolyp qala beredi.
