Munyń sońy áleýmettik turaqsyzdyqqa uryndyryp, qylmystyń ósýi, halyq densaýlyǵynyń nasharlaýy, ekonomıkalyq damýdyń baıaýlaýy syndy jaǵdaılarǵa ákelýi múmkin. Áleýmettik ıntegrasııanyń álsireýi ekonomıkalyq ósý men ınstıtýttarǵa degen senimniń negizin buzady. Jalpy, jahandaný men ekonomıkadaǵy jyldam ózgerister barysynda halyqtyń bir bóligi jańa syn-qaterlerge tótep bere almaı jatady. Adamdar ornyqty tabys tabý, otbasyn qoldaý, laıyqty ómir súrý múmkindiginen aıyrylǵan kezde ekonomıkalyq margınaldanýdyń jeteginde ketedi.
Aýyldyq jerlerde nemese qolaısyz mekenderde turatyn bilim deńgeıi tómen azamattardyń jumysqa ornalasý múmkindigi, ekonomıkalyq belsendiligi tómen, áleýmettik róli shekteýli. Keıbir shalǵaı aýdandarda sapaly bilim problemasynyń áli de ózekti bolýy áleýmettik jiktelýge ákeledi. Jastar kóbine keleshegi bar jumys tek qalada dep sanap, el besiginen ortalyqqa aǵylatyny úırenshikti úrdiske aınalǵan.
Margınaldaný – ártúrli jastaǵy adamǵa qatysty bolýy múmkin. Degenmen resmı derekke súıensek, margınaldanýǵa negizinen «jańa myńjyldyq býyny» (1981–1996 jyldar kezeńinde týǵan azamattar) ushyrap otyrǵanyn, olar jıi alańdaýshylyq pen kúızeliske túsetinin, jaǵdaıdy «orta jastaǵy daǵdarys», ómirlik tájirıbeni qaıta baǵalaý shıelenistiretinin baıqaýǵa bolady. Bul jaǵdaıda adamdar qyzbalyqqa (ajyrasý, jumys ornyn aýystyrý, kóshý) salynýǵa, óz sátsizdikterine syrtqy faktorlardy aıyptaýǵa beıim. Derekterge júginsek, elimizde osy býyn shamamen 4,7 mln adamdy quraıdy. Áleýmettik normalardan shyǵyp, ıgilikterge qol jetkize almaǵan jaǵdaıda, olardyń qoǵamdyq-saıası jaǵdaıdy turaqsyzdandyrý táýekeli joǵary.
Qoǵamnyń qabaǵyna kirbiń salatyn qubylys kúrdeli problemaǵa aınalmaýy úshin halyqtyń barlyq toptaryn eldiń saıası-áleýmettik ómirine qosýdyń tıimdi tetikterin qurý mańyzdy. Onyń ishinde zeınetaqy, jumyssyzdyq boıynsha járdemaqy, kópbalaly otbasylarǵa kómek, múgedekterdi qoldaý sııaqty bazalyq áleýmettik ıgilikterge qol jetkizýge kepildik bolýǵa tıis. Osal toptardaǵy adamdar qoǵam ómirine qatysyp, óz quqyqtary men qajettilikterin iske asyra alatyn ınklıýzııaǵa jaǵdaı jasaý áleýmettik ońaltý, qoldaý jónindegi jobalardy qamtýy múmkin. Sonymen qatar tegin medısınalyq kómek, oqshaýlanǵan adamdarǵa arnalǵan psıhoáleýmettik ońaltý baǵdarlamalary margınaldanýdyń aldyn alýda negizgi ról atqarady. Azamattyq bastamalardy damytý, saıası belsendilikti arttyrý men adamdardy sheshim qabyldaýǵa qatystyrý áleýmettik oqshaýlanýdy boldyrmaıdy. Memlekettiń, azamattyq qoǵam men bıznestiń kúsh-jigeri birikken tusta ár azamattyń óz qabiletin iske asyryp, el damýyna úles qosýyna múmkindigi artary haq. Margınaldy toptardyń qoǵamdyq ómirge kirigýine yqpal etetin baǵdarlamalar qoljetimdi bilim berýdi, áleýmettik-mádenı bastamalardy, sondaı-aq jumyspen qamtý men kásipkerlikti qoldaýdy qamtıdy. Árbir adamnyń áleýmettik jaǵdaıyna, etnıkalyq nemese saıası ustanymyna qaramaıtyn teń múmkindikter – margınaldaný deńgeıin tómendetetin, neǵurlym úılesimdi qoǵam qurýǵa bastaıtyn qaǵıdattardyń biri.
Mıllenıaldar býyny men ózge de nysanaly toptardyń áleýmettik optımızmin, bolashaǵyna senimin oıatatyn medıalyq jobalardyń da bereri mol. Bul jerde Mádenıet jáne aqparat mınıstrligi basqa da salalyq organdarmen birlesip qolǵa alyp otyrǵan halyqtyń margınaldaný qaýpi bar toptaryna baǵyttalǵan is-sharalar nazar aýdararlyq. Aýqymdy jobalyq karta NEET-sanatyndaǵy jastarǵa, aýyl turǵyndaryna, turmysy nashar otbasylarǵa, mádenı, etnıkalyq az toptarǵa, eńbek mıgranttaryna, jalǵyzbasty adamdarǵa, qarttarǵa, múmkindigi shekteýli jandarǵa, sondaı-aq jaza basyp túrmege túsken, maskúnemdikke salynyp, nashaqorlyqqa, qumar oıynǵa táýeldi bolǵan azamattarǵa arnalǵan. Sonyń ishinde turaqty túrde kórsetiletin «Qadamdar» jobasynda margınaldy toptardyń ókilderi tabysqa jetý, stereotıpterdi eńserý tájirıbesimen bólisip, shaqyrylǵan sarapshylardan qoldaý alady. «О́mirdi ózgertý» derekti baǵdarlamasynda psıhologter, tálimgerler, jumys berýshiler margınaldy toptardyń qatysýshylaryna óz kómegin usynady. «Birlik jolynda» jobasy – margınaldanǵan etnıkalyq, mádenı az toptardy qoldaýǵa arnalǵan derekti baǵdarlama. Onda áleýmettik, kásibı ıntegrasııanyń tabysty úlgilerin kórsetýge, sondaı-aq stereotıpter men kedergilerdi eńserýge kómek kórsetýge mán beriledi. «Qarjy jáne quqyq» baǵdarlamasy margınaldy toptardyń qarjylyq, quqyqtyq saýattylyǵyn arttyrýǵa baǵyttalyp, adamdarǵa óz quqyqtaryn durys túsinýge, qarjyny basqarýǵa, ómir súrý sapasyn jaqsartýǵa qoljetimdi resýrstardy paıdalanýǵa úıretedi. Aýyl turǵyndarynyń, áıelder men qyzdardyń problemalaryn qamtıtyn realıtı-shoý jasaý jaqsy ómir súrýge umtylýǵa: bilim alýǵa, saıahattaýǵa, jańa mádenıetterdi tanýǵa yntalandyra alady. «Ata-analarǵa arnalǵan mektep» psıhologııa, pedagogıka, qarjy salasyndaǵy sarapshylardy qatystyra otyryp, jalǵyzbasty ata-analarǵa birqatar mańyzdy máselelerdi sheshýge kómektesedi. «Qazaqstan halqynyń ómirinen syr shertý» telebaǵdarlamasy – egde adamdar ózderiniń biregeı ómirlik oqıǵalaryn áńgimeleıtin derekti joba. Bul qart adamdardyń kóńil kúıin kóterip qana qoımaı, olardyń fızıkalyq, emosıonaldyq belsendiligin qoldaıdy. Sondaı-aq olardyń medısınalyq saýattylyǵyn arttyratyn «Densaýlyq» baǵdarlamasyn ashý kózdelgen. «Jańa ómir» baǵdarlamasy alkogoldiń, esirtkiniń nemese oıyn-saýyqtyń shyrmaýyna túsken, «temir tordyń» ar jaǵynan kelgen azamattardy ońaltýǵa, áleýmettendirýge, naqty oqıǵalardy kórsetý arqyly jańa ómirge yntalandyrýǵa arnalǵan.
Qazirde múgedektikpen ómir súretin jer turǵyndarynyń 15 paıyzyn qamtıtyn «WeThe15» halyqaralyq bastamasy bar. Bul naýqan múgedektigi bar adamdardyń quqyqtary týraly habardarlyqty arttyrýǵa, stereotıpterdi joıýǵa, ınklıýzıvti ortany qalyptastyrýǵa baǵyttalǵan. Sondaı-aq Qyrǵyzstanda jýrnalıster úshin BAQ-ta múgedektik problemasyn kórsetý tásilderin ashatyn arnaıy glossarııler men broshıýralar ázirlengen. Áleýmettik jelilerdegi dıalog platformasy ınklıýzııa men teńdikti talqylaýǵa arnalady. Onda nashar estıtin, kóz janarynan aıyrylǵan adamdardy qosa alǵanda, ártúrli qajettiligi bar aýdıtorııany qamtý úshin mátindik, dybystyq, vızýaldyq formattardy qoldaıtyn beıimdelgen sıfrlyq platformalar paıdalanylatyn bolady.
