Ult kitabyn oqý bir kúnmen shektelmeıdi

Búginde álem elderiniń ıntel­lek­týaldyq deńgeıin baǵalaıtyn túrli uıym bar. Bilim deńgeıi ındeksi boıynsha Germanııa, Shveısarııa, Kanada aldyńǵy oryndarda tursa, IQ kór­setkishinen Qytaı, Japonııa, Sıngapýr sııaqty memleketter jeke-dara kósh bas­tap keledi. Zııatkerlik kapıtal ındeksinde AQSh, Ulybrıtanııa, Germanııa joǵary kórsetkishke ıe.

Bul statıstıka neni bildiredi? Tehno­logııalyq damýdan aldyńǵy qatarda turǵan elder kitap oqýdyń mańyzyn tereń túsinip, oqý mádenıetin damytýǵa aıryqsha mán beredi. 2024 jyly álemde eń kóp kitap oqyǵan halyq amerıkalyqtar boldy. Máselen, olar aptasyna orta eseppen ­7 saǵatyn kitap oqýǵa arnaıdy. Bul jylyna 357 saǵatty quraıdy. Al ıtalııalyqtar jyl saıyn 278 saǵatyn, qytaılyqtar 154 saǵatyn, japonııalyqtar 135 saǵatyn, koreıalyqtar 125 saǵatyn kitap oqýǵa jumsaıdy. Al elimizde bul kórset­kish nebári 65 saǵatty qurap otyr.

Mundaı jaǵdaıda kitaphanalardy jańǵyrtý – asa mańyzdy másele. Jasandy ıntellekt bul baǵytta taptyrmas kómek­shi bola alady. Mysaly, vırtýaldy kitap­hanashylar paıdalanýshylardyń sura­nysyna naqty ári jedel jaýap berip, oqyrmannyń qyzyǵýshylyǵyna qaraı kitaptar usynsa, kitaphanaǵa barý mádenıeti jańasha sıpatqa ıe bolar edi. Sonymen qatar jasandy ıntellekt kómegimen vırtýal­dy ekskýrsııalar uıymdastyryp, kitap qoryn sıfrlyq formatqa kóshirýdi jedeldetýge bolady.

Alaıda atalǵan salany damytýdyń jolynda birqatar túıtkil de bar. Sonyń biri – bilikti mamandar tapshylyǵy. Qazir elimizdiń kitaphana júıesin damytýmen aınalysatyn ortalyq apparatta az ǵana maman jumys isteıdi. Bul faktor jan-jaqty reformalardy júzege asyrýǵa jáne jańa tehnologııalardy engizýge kedergi keltiredi.

Budan shyǵatyn qorytyndy kadrlyq saıasatty qaıta qarastyryp, álemdik tájirıbege súıený qajet. Damyǵan elderde osy sala memlekettik baǵdarlamalar arqyly júıeli túrde qoldaý taýyp keledi. Bilikti IT mamandar men ınnovasııalyq basqarý salasynyń sarapshylaryn tartý – kitaphanalardy jańǵyrtýdyń tıimdi joldarynyń biri. Sonymen qatar kitaphanashylar­dyń bilik­tiligin arttyrý máselesi de ózekti. Arnaıy oqy­tý baǵdarlamalaryn engizip, jasan­dy ıntellekt pen sıfrlyq qural­dar­men jumys isteýdi úıretý qajet. Atal­ǵan kýrs­tardy onlaın formatta uıym­das­tyrý arqyly shalǵaı aımaq­tar­daǵy ma­man­darǵa da múmkindik jasaýǵa bolady.

Sondaı-aq ýnıversıtettermen, kitap­hanashylardy daıarlaıtyn bilim meke­­melerimen tyǵyz baılanys ornatyp, teo­rııalyq bilimdi tájirıbemen ushtastyrý kerek. Bul bolashaq mamandardyń eńbek naryǵyna beıimdelýin tezdetedi ári kitap­hana isiniń ınnovasııalyq damýyna jol ashady.

Memleket basshysy Ulttyq quryl­taıdyń úshinshi otyrysynda: «Shyn máninde, ozyq oıly ult bolýdyń eń tóte joly – kitap oqý. Sondyqtan kitap oqý mádenıetin qoǵamda barynsha ornyq­tyrýymyz kerek», degen bolatyn. Sondaı-aq Prezıdent jastardy kitap oqýǵa baýlý arqyly jalpyulttyq deńgeıde oqyrman mádenıetin qalyptastyrý kerektigin basa aıtty.

Rasynda, táýelsizdik jyldarynda kitaphana isi nazardan tys qalyp, 90-jyl­dardaǵy qıyn kezeńderde myńdaǵan kitaphana jabyldy. Bul – orny tolmas olqylyq. О́ıtkeni mıllıondaǵan kitap qorynan aıyrylý – ıntellektýaldy áleýetimizge úlken soqqy.

Túrkistan oblysyna barǵan saparymda Farab kitaphanasyna at basyn burdym. Buryn Shymkent qalasynda jasóspirimderdiń rýhanı-mádenı damýy­na úles qosqan Ybyraı Altynsarın atyndaǵy oblystyq balalar kitaphanasy bar edi. Oblys ortalyǵy Túrkistanǵa kóshirilgen kezde jetpis jyldyq tarıhy bar osy kitaphana da jańa mekenge aýysty. Biraq balalarǵa arnalǵan 234 myń kitaptyń, onyń ishinde sırek kez­desetin qundy dúnıelerdiń arnaıy zaldarda emes, jertólede saqtalǵanyn kórip qynjyldyq. Bul – ulttyq qundylyqqa beıjaı qaraýdyń belgisi. Jergilikti bılik máseleni sheshýge ýáde berdi.

Oqyrman mádenıetin qalyp­tastyrýda júıeli sheshim qabyldaý qajet. «Jalpy, men Memleket basshysy jáne azamat retinde qazaq ádebıetin árdaıym qoldaımyn. Týyndylar oqyrmandarǵa qoljetimdi bolýy kerek dep oılaımyn. Al jazýshylarymyzdyń shyǵarmalary halyq arasynda, ásirese jastar arasynda suranysqa ıe bolýy kerek», degen edi Prezıdent Ulttyq quryltaıdyń ekinshi otyrysynda sóılegen sózinde.

Rasymen, kitap shyǵarý isin júıelep, taralymyn arttyrý úshin arnaıy mem­lekettik baǵdarlama qajet. Qazirgi tańda otandyq bas­palardan shyǵatyn ki­taptardyń eń jo­ǵary taralymy 5 myń danadan aspaıdy. Bul el aýmaǵy úshin óte az. Kitap shy­ǵarý isin damytýda ja­zýshylardyń áleý­met­tik jaǵdaıyna da nazar aýdarý kerek.

Sonymen qatar qoǵamda kitap oqý mádenıetin jandandyrý úshin birqatar naqty qadamdardy qolǵa alǵan jón.

Birinshiden, úlken qalalardan bas­tap aýdan ortalyqtaryna deıin kitap dúkenderi men satý núktelerin qaıta jandandyrǵan jón. Buryn mundaı dúńgirshekter keń taralǵan edi, al qazir iri qalalardyń ózi­nen olardy tabý qıyn. Iаǵnı kitaptar men gazetterdi satatyn shaǵyn mobıldi ortalyqtar jelisin quryp, onda qazaq ádebıetindegi týyndylarǵa basymdyq berilgeni durys. Bul bastamany «Kitap-Amanat» jobasy aıasynda úılestirse, utymdy bolady.

Ekinshiden, kitaphanalardyń mate­rıaldyq-tehnıkalyq bazasyn nyǵaıtyp, kitaphanashylardyń eńbegin laıyqty túrde dáriptep, olardyń áleýmettik jaǵdaıyna tıisti deńgeıde kóńil bólý jaǵy jolǵa qoıylýǵa tıis.

Úshinshiden, kitap oqý mádenıetin qalyptastyrý maqsatynda respýblıkalyq jáne aımaqtyq deńgeıde kitap oqý saǵat­tary men kitap aptalyqtaryn turaqty túrde uıym­dastyryp, halyqtyń nazaryn osy úrdis­ke aýdarý kerek. Halyqaralyq ki­tap kúni men Ulttyq kitap kúnin joǵary deń­­geı­de atap ótip, buqaralyq sıpat berý qajet.

Uly Abaıdyń «Artyq ǵylym kitapta, Erinbeı oqyp kórýge» degeni kitap oqý mádenıetin dáripteıtin negizgi ustanym bolýǵa tıis. Sebebi kitap – mádenıettiń kilti, órkenıettiń ózegi!

Nursultan BAITILESOV,

Parlament Májilisiniń depýtaty