Kollajdy jasaǵan – Záýresh SMAǴUL ,«EQ»
Halyq jazýshysy, aqyn Ábý Sársenbaev ta – Ekinshi dúnıejúzilik soǵysqa qatysqan maıdanger. Qan maıdannan oralǵan qalamgerdiń «Sen qurmette ony» atalatyn óleńi de bar. Qurmanǵazy aýdanynyń qurmetti azamaty Tańatar Dáreluly aıtýynsha, qalamgerdiń bul óleńi sol soǵysta eki aıaǵynan aıyrylyp, múgedek bolyp oralǵan Qusaıyn О́teshqalıevke arnalǵan.
«Ábý Sársenbaev 1905 jyly Atyraý oblysynyń Qurmanǵazy aýdanynda ómirge kelgen ǵoı. Bıyl – qalamgerdiń týǵanyna 120 jyl. Ol 1942 jyly soǵysqa attanyp, 1947 jyly elge oralǵan. Kindik qany tamǵan jerge kelgen saıyn maıdannan aman oralǵan ardagerlermen júzdesýge asyǵatyn edi. Aqynnyń maıdangerlermen kezdeskenine birneshe ret kýá boldym. Qalamger soǵysqa qatysqandar týraly birneshe shyǵarma jazdy. Sonyń biri – «Jaýynger monologi» atty ocherkter jınaǵy. Bul jınaqtaǵy «Juldyzsyz batyr» atalatyn ocherkinde Qusaıyn О́teshqalıevtiń maıdandaǵy erligi sýrettelgen. Keıin oǵan «Sen qurmette ony» óleńin arnady», deıdi T.Dáreluly.
Reseıdegi Astrahan oblysynyń qazirgi Volodar aýdanynda Sahma degen aýyl bar. Buryn bul aýylda kúı atasy Qurmanǵazy Saǵyrbaıuly da turǵan. Sol aýylda maıdanger aqynnyń shyǵarmasyna arqaý bolǵan Qusaıyn О́teshqalıev 1915 jyly ómirge kelipti. Ákesi aǵash sheberi, baltashy retinde sol óńirge tanylmal adam eken. Qusaıynnyń ózi 1941 jyly soǵysqa attanǵan. Soǵysta 1147-motoatqyshtar polkinde barlaýshy bolǵan. Kishi serjant retinde top basqaryp, «til» ákelýge birneshe qatysqan. Jaý shebinen 20-ǵa jýyq «til» ákelgen. Alaıda eki-úsh ret jaralanyp, gospıtalde emdelgen soń maıdanǵa qaıta oralyp otyrǵan.
Al 1943 jyly 13 aqpanda «Melıtopol operasııasy» kezinde aýyr jaraqat alǵan. Gospıtalde uzaq emdelip, eki aıaǵynan aıyrylǵan. Elge 1945 jyly kelgen soń qolarbaǵa tańyldy. Bul – jas jigitke úlken soqqy. Eki aıaqtan aıyrylý júrekke túsken, eshqashan jazylmaıtyn úlken qasiret ǵoı. Mundaı qasiretti erdiń eri ǵana kótere alady.
«Onyń ákesi О́teshqalı men sheshesi Násipten 13 urpaq taraǵan. Alaıda Qusaıynnan basqasy shetineı bergen. Al Qusaıyn soǵystan múgedek bolyp oraldy. Osyndaı sebepter áser etken bolýy kerek, 1947 jyly ákesi otbasyn Qazaqstanǵa, Qurmanǵazy aýdanyndaǵy Zormata degen aýylǵa kóshirip ákeldi», deıdi T.Dáreluly.
Qazaqtyń qaısar azamaty Ekinshi dúnıejúzilik soǵystan buryn, 1940 jyly zamandasy Naǵıma Meńdeshqyzymen otaý qurypty. Ekeýiniń tuńǵyshy – Muqametjan 1941 jyly týǵan. Soǵystan oralǵan soń Ahmetjan, Aqjan, Jumajan, Maǵzom, Aıjan, Zınahan, Gúlnar, Esimjan esimdi ul-qyzdary dúnıege kelipti.
Jan jarasy júregine zildeı salmaq salsa da maıdanger Qusaıyn eńsesin túsirgen joq. Soǵystan keıin 34 jyl ómir súrdi. Al jary Naǵıma múgedek kúıeýin baladaı mápeledi.
«Jasy menimen shamalas uly Maǵzomnyń kózi tirisinde aıtqan myna áńgimesin umytqan joqpyn. Ol «Sheshem ákemdi balasha shomyldyratyn edi. Ákem keıde túnimen uıyqtaı almaı, mazasyzdanyp shyǵady. Mundaıda sheshem qoldaý bildirip, tamaqtyń dámdisin aýzyna tosyp otyrady. Biraq eshqashan ákemniń kóńilin qaldyrǵan emes. Sheshemniń tabandylyǵyna, erine degen qurmetine tańǵalamyn. Ákemniń soǵystan keıin 34 jyl ómir súrýine anamnyń kóp eńbegi sińdi», dep otyratyn edi», deıdi T.Dáreluly.
Qusaıyn О́teshqalıuly 1977 jyly ómirden ótti. Sol kezde onyń jasy 62-de bolǵan.
«Maıdanger aqyn Ábý Sársenbaev júregi meıirimge toly, sezimtal adam ǵoı. Surapyl soǵystan oralǵan maıdangerlerge, ózinen qoldaý kútken barsha janǵa kómek berýden tartynbaıtyn edi. 60-jyldardyń ortasynda Qurmanǵazy aýdanyndaǵy «Krasnaıa Armııa» ujymsharynyń klýbynda qalamgermen kezdesý ótti. Sol kezdesýge eki jigit Qusaıyn О́teshqalıevti eki jaǵynan kóterip kirgizdi. Mine, osy kezde Ábý Sársenbaev múgedek maıdangerdi moınynan qushaqtap, kóz jasyna erik berdi. «Bul Qusaıyn – «Altyn juldyz» buıyrmaǵan naǵyz batyr» degen edi. Sonan soń óziniń «Sen qurmette ony» degen óleńin oqydy. Bul – Qusaıyn О́teshqalıevke arnalǵan óleń», deıdi T.Dáreluly.
«Sen qurmette ony!
Túsindiń be, qaraǵym?
Ol aqshaǵa satqan joq,
Tizeden kesip aıaǵyn.
Erikkennen ustap ta júrgen joq,
Qoltyqtaǵy uzyn taıaǵyn.
Keshe elge qater tóngende
Ol jaýǵa qarsy shapty,
Bizdi jalmamaq bolǵan ajaldy
О́r keýdesimen qaqty.
Ol arystansha alysty,
О́lim soqqysyn óz úlesine aldy.
Denesin oq párshelese de
El namysyn qorǵap qaldy.
Sen qurmette ony!
Túsindiń be, qaraǵym?
Seniń keleshegiń úshin berdi ol
Azattyq jolynda aıaǵyn!»
«Aqynnyń bul óleńin kezdesýge qatysýshylar tik turyp tyńdady. О́leńdi kitaptan, ne baspasózden oqyǵan bólek ǵoı. Al avtordyń óz aýzynan estýdiń áseri tym erekshe bolady eken», deıdi T.Dáreluly.
Atyraý oblysy
