Kollajdy jasaǵan – Záýresh Smaǵul, «EQ»
Qaıtken kúnde de álem jurtshylyǵy da soǵys núktesiniń qoıylǵanyn kútip otyr. Osyǵan deıin kimniń jeńetini qyzyq bolsa, endi soǵysty meılinshe tez arada toqtatý máselesi ózekti bola bastady.
О́tken aptada Ýkraınadaǵy bitimgershilikke qatysty oqıǵalar asqan jyldamdyqpen órbidi. Donald Tramptyń Vladımır Pýtınmen kútpegen áńgimelesýinen keıin Amerıka prezıdenti komandasynyń birneshe múshesi Kıevti qyspaqqa alyp, depressııa týdyrǵan málimdemeler jasady.
Demalys kúnderi ótken Mıýnhen qaýipsizdik konferensııasynda Ýkraınadaǵy máseleni beıbit jolmen retteý taqyryby ózekti máselelerdiń birine aınaldy. Al odan keıin Ýkraınadaǵy beıbitshilik oqıǵasynyń damý jelisi úzilmedi – Eýropa elderi basshylary muny Parıjde talqylasa, Reseı men Amerıka delegasııalary Saýd Arabııasynda soǵys bastalǵannan beri alǵash ret kezdesti.
Mıýnhendegi konferensııada VVS Ýkraınanyń burynǵy syrtqy ister mınıstri Dmıtrıı Kýlebamen suhbat quryp, qubylyp jatqan álemde Kıevtiń strategııasy qandaı bolýy kerek, Donald Tramptyń komandasy soǵysty aıaqtaı ala ma, Ýkraına óz ómirin qalpyna keltire ala ma degen suraqtaryn qoıypty.
«2023 jyldyń qańtarynda Ýkraınanyń jeńisi týraly senimdirek aıtylýshy edi. О́kinishke qaraı, bul sóz qazir saıası sózdikterden joǵalyp ketti, bul – Ýkraınanyń ǵana emes, Eýropanyń jáne álemniń problemasy. Ýkraınanyń jeńisi áli de múmkin be? Iá. Qazirgi tańda bul baǵytta qolǵa alynyp jatqan jumys jetkilikti me? Joq. О́ıtkeni negizgi astanalar jeńis úshin emes, soǵystyń aıaqtalýy úshin oınaı bastady. Al soǵystyń aıaqtalýy ártúrli jolmen bolýy múmkin», deıdi D.Kýleba.
Eń qyzyǵy, soǵysty toqtatýǵa qatysty qyzǵan áńgime Tramp pen Pýtınniń ǵana tóńireginde órbip jatyr. Árıne, eýropalyq ózge de elderdiń basshylary aýyq-aýyq ún qatqany bolmasa, bitimge shaqyrýǵa asa bir qatty kirise qoıǵan joq. Al qos derjava basshylarynyń telefon arqyly sóıleskeninen endigi álem jańyla bastady. Bastysy, bul eki tarap ta soǵysty toqtatýǵa tolyqqandy múddeli. Alaıda alǵashqy kelissózder keńistiginen ýkraınalyq taraptyń tys qalýy Zelenskııge unamaı qaldy. Taǵdyry sheshilgeli turǵan eldiń de óz aıtary bar ekenin eskersek, Ýkraına prezıdenti mundaı kelissózderdiń, ıaǵnı «resmı Kıevsiz ótken kelisimniń biz úshin quny kók tıyn» degenge keltirdi.
Osyǵan deıin Ýkraına bul soǵystyń núktesin qoısa, osy AQSh qoıady-aý degen úmitpen keldi. Biraq eki-úsh kúnnen beri ahýal kúrdelene tústi. Sebebi Tramp Ýkraına kelisimdi buzdy dep málimdedi. Málimdedi deý ber jaǵy, Vladımır Zelenskııdi jerden alyp, jerge saldy. «Dıktator» dedi, «komık» dedi, qysqasy, dál qazir AQSh basshysynyń kóńil kúıi alańdatady.
VVS jazǵandaı, AQSh prezıdenti Ýkraınany sırek kezdesetin metaldar jónindegi kelisimdi buzdy dep aıyptady. Amerıkalyq tarap bul kelisim Kıevti qoldaýǵa ketken esil aqshanyń esesin qaıtarýǵa múmkindik berer edi dep baıbalam saldy.
«Bizde sırek kezdesetin metaldar men ózge de qazbalar týraly kelisim bolǵan. Olar bul kelisimdi eki kún buryn buzdy», dedi D.Tramp Maıamıdegi ınvestısııalyq forýmda.
О́z sózinde D.Tramp V.Zelenskııge biraz ókpesin aıtyp tastady jáne AQSh Kıevke kómek kórsetý úshin 350 mlrd dollar jumsaǵanyn, biraq Eýropa elderinen aıyrmashylyǵy onyń qaıtarymyna eshteńe almaǵanyn aıtty.
Esterińizde bolsa, aqpannyń basynda D.Tramp Kıevke kómek retinde Ýkraınanyń mıneraldyq resýrstaryna qol jetkizgisi keletinin aıtqan. Onyń aıtýynsha, Ýkraına jeri sırek kezdesetin metaldar qoryna óte baı.
«Men quıǵan qarjymyzdyń qurdymǵa ketpeı, qaıtarylatyny senimdi bolǵanyn qalaımyn, óıtkeni júzdegen mıllıard dollar jumsadyq», deıdi D.Tramp.
О́tken aptada AQSh-tyń qarjy mınıstri Skott Bessent Ýkraına sapary kezinde Kıevke mıneraldyq resýrstarǵa qatysty ınvestısııany qamtıtyn seriktestik kelisiminiń jobasyn usynǵan. Al V.Zelenskıı muny zerttep, anyq-qanyǵyn zerdelep kórýge nıetti ekenin málimdegen-di.
Kóp uzamaı Batys buqaralyq aqparat quraldary Mıýnhen qaýipsizdik konferensııasynda V.Zelenskııdiń AQSh mıneraldyq resýrstardyń 50 paıyzyna ıelik etetin qujatqa qol qoıýdan bas tartqanyn habarlady. Keıin ol qujattyń shıkiligin alǵa tartyp, áli qol qoıýǵa daıyn emestigin jetkizdi.
Al áleýmettik jeli arqyly ashý-yzasyn bildirgen D.Tramp V.Zelenskııdi taǵy da aıyptap, eldi soǵystan qutqarý úshin bitimge kelýdi tezdetýdi talap etti. Soǵysty toqtata almaǵany úshin de biraz sókkendeı boldy. Bul týraly D.Tramp Florıdadaǵy Mar-a-Lago rezıdensııasynda jýrnalısterge bergen suhbat barysynda aıtsa, odan keıin sársenbi kúni tańerteń ol «Truth Social» jelisinde uzyn-sonar jazba qaldyrdy. Onda ol V.Zelenskııdiń jeńip shyǵýy múmkin emes jáne bastalmaýǵa tıis bolǵan soǵyspen arpalysýy úshin AQSh bıligin 350 mlrd dollar jumsaýǵa barynsha sendirgenine qapalandy.
D.Tramp AQSh Eýropaǵa qaraǵanda 200 mlrd dollar kóp jumsady jáne Eýropanyń aqshasyna «kepildik berilgen» degen argýmentin alǵa tartyp, AQSh soǵysta kómekke berilgen shyǵynnyń ornyna eshteńe almaı otyrǵanyna taǵy ashýlandy. Sondaı-aq D.Tramp Ýkraına basshysyn «saılaýdy ótkizýden bas tartty» dep aıyptap, saılaýsyz-aq prezıdenttigin jalǵastyryp otyr dep synady. Degenmen Ýkraına zańy boıynsha elde soǵys jaǵdaıynda saılaý ótkizýge bolmaıdy jáne merzimi ótse de prezıdent qyzmetin jalǵastyra beredi.
Qysqasy, bul soǵystyń jýyq arada toqtamaıtyn túri bar. Al álem D.Tramptan kóp úmit kútti. Biraq kelisim týraly áńgime shyqqaly jaǵdaı ońalmaq turmaq, odan ári kúrdelenip, ýshyǵyp bara jatqandaı. Sebebi mıllıardtaǵan dollardyń qaıtarymy V.Zelenskııdi tyǵyryqqa tirep tur. Saıası sarapshy, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty Asylbek Bısenbaev soǵysqa qatysty oıyn bólisti.
«Kópshilik soǵystyń aıaqtalýyn AQSh prezıdenti D.Tramptyń bılikke kelýimen baılanystyrdy. О́ıtkeni ol saılaýaldy naýqanynda soǵysty qalasa bir kúnde toqtata alatynyn málimdegen edi. Alaıda qazir onyń ákimshiligi bul máseleni sheshýge 100 kún qajet ekenin aıtady. Mıýnhen konferensııasy ótti, Er-Rııadtaǵy ekijaqty kezdesýler, sondaı-aq D.Tramptyń V.Pýtın jáne V.Zelenskıımen telefon arqyly kelissózderi júrgizildi. Biraq dál osy kezeńde áskerı qaqtyǵys kúsheıe tústi. Ýkraına men Reseı soǵysty jeńiske deıin jalǵastyrýǵa bel býǵanyn kórsetip otyr. D.Tramp ákimshiligi sheshilýi qıyn mindetpen betpe-bet keldi. Ýkraına tórt oblysty jáne Qyrymdy Reseıge berýge kelisse, Kýrsk oblysynan áskerin shyǵarsa, NATO-ǵa kirýden bas tartsa, Kıev bıligin Kremlge yńǵaıly úkimetke aýystyrsa jáne taǵy basqa talaptardy oryndasa ǵana Reseı beıbit kelisimge kelýge daıyn. Ýkraına bul sharttarǵa eshqashan kónbeıdi, sebebi bul óz jerlerinen bas tartý, táýelsizdigin joǵaltý jáne kez kelgen sátte Reseıdiń jańa shabýylyna ushyraý degendi bildiredi», deıdi sarapshy.
Aıtpaqshy, sársenbi kúni Kıevke Donald Tramptyń Ýkraına boıynsha arnaıy ókili Kıt Kellog kelip ketti. Basty taqyryp – beıbit bitimdi jyldamdatý.
