Sýret: qamshy.kz
Ideıa júzege aspasa, ýtopııa kúıinde qalatyny belgili. Sondyqtan maqsatqa jetýde buqaranyń, jalpy qoǵamnyń qoldaýy, qabyldaýy jáne sol úshin kúresýi asa mańyzdy. Osy turǵydan kelgende ıdeıanyń oryndalýyna kedergi jetkilikti. Sol kedergilerdiń ishindegi eń bastysy – qoǵam psıhologııasy, memleket qyzmetshileriniń mentaldyq turǵydan daıyndyǵynyń álsizdigi. Árıne, alty jyl ishinde eshteńe ózgermedi, alǵa ilgerileý joq desek, qatelesken bolar edik. Osy jyldary elimizde bolǵan irili-usaqty tabıǵı, tehnogendik apattarmen kúrestegi, halyqty áleýmettik jaǵynan qorǵaýdaǵy is-qımyldar, saıası salada júrip jatqan oń demokratııalyq sıpattaǵy ózgeris, jemqorlyqpen kúres sııaqty mysaldar qoǵam men bılik arasyndaǵy dıalogtiń shynaıy kórinisteri boldy dep aıtýǵa tolyq negiz bola alady.
Jalpy aıtqanda, halyq únine qulaq asatyn memleket – quqyqtyq memleket. Munyń basty qundylyqtary retinde quqyq, zań, tártip, adam haqy, ádilet, demokratııa, ashyqtyq, azamattardyń bılik isine aralasýy, jaýapkershilik, bıliktiń halyq aldynda esep berýi, ıkemdiligi jáne ózgeristerge beıimdiligin ataýǵa bolady. Desek te, «Halyq únine qulaq asatyn memleket» tujyrymdamasyn júzege asyrýǵa ne kedergi degen suraqtyń tóńireginde oılanyp kórelik. Bizdiń oıymyzsha, qoǵam mentalıteti ózgermeı eshteńe ózgermeıtin tárizdi. Búgingi saıası bastaýlar men belsendi is-áreketterdiń tıimdiligi men nátıjeliligi osy qoǵam mentalıtetiniń ahýalyna, onyń jańany qabyldaýdaǵy beıimdiligi men qalyptasqan ustanymdaryna tikeleı baılanysty bolyp otyrǵany sózsiz. Sondyqtan otandastarymyzdyń quqyqtyq mentalıtetiniń ahýalyn jan-jaqty taldaýdy jón kórdik.
Birinshiden, quqyqtyq mentalıtet – adamdardyń, áleýmettik toptardyń, qoǵamnyń quqyqqa, zańǵa, sotqa, jalpy bılikke degen túsinikteriniń jıyntyǵynyń kórinisi. Adamdar zań men tártipke, ádiletke qalaı qaraıdy, zańdy qalaı qoldanady jáne qalaı qabyldaıdy degendi bildiredi. Sot salasynda ádiletsiz sheshim qabyldaý sýdıalardyń quqyqtyq mentalıtetiniń deńgeıin kórsetedi. О́z kezeginde bundaı jaǵdaı sot bıligine degen halyqtyń senimsizdigin arttyrady. Kerisinshe, bolǵan jaǵdaıda sot bıligine qoǵam tarapynan senim kúsheıedi. Qoǵam aldynda sot bıliginiń bedeli men abyroıy artady. Sondyqtan da quqyqtyq reformanyń tıimdiligi men nátıjeliligi kóp jaǵdaıda qoǵamnyń quqyqtyq mentalıtetine tikeleı baılanysty. Sol sııaqty bılik basyndaǵy memlekettik qyzmetshiler, tek óz qara basynyń qamyn oılap, memleket, halyq múddesin ekinshi orynǵa ysyryp, tıimsiz sheshimder qabyldasa, bılikke degen senim azaıady. Qoǵam men bılik arasynda jatsyný, alshaqtaý paıda bolady. Nátıjesinde, saıası bastamalar oryndalmaı qaǵaz júzinde qalady.
Ekinshiden, qoǵamnyń quqyqtyq mentalıteti – keshegi jáne búgingi kúni bolyp jatqan úderisterdiń aınasy. Oǵan keshegi zamanda qalyptasqan quqyqtyq mádenıet, quqyqtyq normalar, qoǵamdaǵy ustanymdar, qalyptasqan qundylyqtar áser etedi. Osy turǵydan kelgende, búgingi qoǵamnyń quqyqtyq mentalıteti keńestik zaman qalyptastyrǵan quqyqtyq ustanymdardan áli de bolsa arylyp bolǵan joq. Nátıjesinde, quqyq búgingi mádenıettiń bólinbes, ajyramas bólshegi bolmaı otyr. Sol sııaqty zań da óziniń qundylyq retinde sıpatynan arylyp jatyr. Qoǵamda zańdy qundylyq dep qabyldaý álsirep barady. Kóp jaǵdaıda zań «jazalaý quraly» retinde qaralady. Qysqasy, bul ulttyq mádenıetten tysqary dúnıe retinde óz betinshe ómir súrip jatyr. Zań adamdardyń minez-qulqyn retteýdiń ishki tetigine aınalmaı otyr, adamdardyń ishki suranystaryn qanaǵattandyrýdan týyp otyrǵan joq. Kóp jaǵdaıda zańdar qoǵamǵa syrttan tanylǵan, jasandylyqqa toly quqyqtyq qatynastardy retteý quraly kúıinde nemese basqa elderdiń quqyqtyq normalaryn kóshirip alýdyń nátıjesinde paıda bolǵan normalar retinde qabyldanady. Nátıjesinde, qoǵam mentalıteti men quqyq arasynda alshaqtyq paıda boldy. Munyń barlyǵy aınalyp kelgende qoǵamnyń zańdy qurmettemeýine, adamdardyń zańmen ómir súrýge yntaly bolmaýyna jol ashady. Bul júıeniń uzaq jylǵy nátıjesi dese de bolady. Sondyqtan da quqyqtyq normalar men qabyldanatyn zań qoǵamnyń mádenı jáne áleýmettik erekshelikterin eskere otyryp qabyldanýy kerek.
Úshinshiden, qoǵam mentalıtetinde ádiletke degen suranys jyldan-jylǵa artyp keledi. Onyń eń basty toǵysqan jeri ujymdyq sana men jeke sananyń, dástúr men jańashyldyqtyń, quqyq pen moraldyń, zań men ardyń arasy bolyp tur. Bul toǵysqan jer keıde keıbir zań shyǵarýshylar tarapynan «bos keńistik» túrinde qabyldanyp júr. Qoǵam damýynyń rýhanı, mádenı erekshelikteri múlde qaperge alynbaıtyn boldy. Mundaı syńarjaqtylyq keıde quqyqtyq qaıshylyq týǵyzady. Sondyqtan da qoǵam damýynyń ereksheligin eskerý quqyqtyq mentalıtetti durys qalyptastyrýǵa óz septigin tıgizedi.
Qoǵamnyń quqyqtyq mentalıtetiniń durys damýyna kedergi bolyp otyrǵan sybaılas jemqorlyq. Sybaılas jemqorlyqtyń qoǵam ómiriniń barlyq salasyn qamtýy quqyqtyq mentalıtettiń durys damymaı qalǵanyn bildiredi. Bul qoǵamdyq kesel – áleýmettik damýdyń ajyramas bóligi, moraldyq turǵydan sonshalyqty «jıirkenishti» emes degen turaqty túsinik qalyptastyrýda. Mundaı turaqty túsinik memleket úshin qaýipti, qoǵamnyń moraldyq, adamgershilik jaǵynan ydyraýy men azǵyndaýynyń negizi bolyp qalary aıdan anyq. Sybaılas jemqorlyqqa qarsy kúrestiń ártúrli, san alýan joly bar ekeni belgili. Solardyń ishindegi eń ózektisi – zańǵa baǵyný, zańmen ómir súrý mádenıetin qalyptastyrý. О́kinishke qaraı, qoǵamnyń quqyqtyq saýatyn kóterý, qabyldanyp jatqan zańdardyń ereksheligin, qajettiligin qoǵamǵa túsindirý áli de jetkiliksiz sııaqty. Bul jumysta júıelilik baıqalmaıdy, ázirge naýqanshyldyq basym bolyp tur.
Tórtinshiden, quqyq pen moral arasynda alshaqtyq paıda bolyp otyr. Osynyń saldarynan, quqyq óziniń shynaıy retteýshi qyzmetin álsiretip alady. Mundaı jaǵdaı quqyqty shamadan tys absolıýttendirýden, ony shamadan tys formalızasııalaýdan, tek normalardyń jıyntyǵyna aınaldyrýdan týyp otyrǵanyn zańger ǵalymdardyń ózderi de moıyndaıdy. Mundaı ustanymdy túbegeıli ózgertý – zań ǵylymdarynyń aldynda turǵan ózekti másele. Bul sıfrlyq tehnologııa jaǵdaıynda erekshe sıpatqa ıe bolady. О́ıtkeni sandyq tehnologııa qoǵam aldynda etıkamen, qoǵamnyń moraldyq normalardy qatań saqtaýmen baılanysty jańa máseleler týǵyzyp jatyr. Naqty aıtar bolsaq, jaýapkershilik, jeke bastyń derekterin saqtaý, qaýipsizdik máselesi, erkindik pen jaýapkershilik, áleýmettik turaqtylyq, ultaralyq tatýlyqty saqtaý, t.b. Bul máseleler, aınalyp kelgende, quqyq pen moral arasyndaǵy baılanysty durys sheshýdi kún tártibine qoıyp otyr. Aıta ketetin jaıt, bul máselelerdi zertteý men taldaýdyń metodologııalyq negizderi de búgingi qoǵam damýynyń erekshelikterine saı qaıta qaralý kerek.
Quqyqtyq mentalıtet quqyqtyq shyndyqty beıneleýmen nemese qabyldaýmen shektelmeıdi. Ol qoǵam júıesiniń tıimdi damýyna da tikeleı áser etedi. Keıbireýler quqyqtyq mentalıtettiń nashar damýyn zańdy saqtamaýdan, qandaı da bolsyn máseleni zańsyz jolmen, ıaǵnı jeke tamyr-tanys arqyly sheshýdi qalap turatyn psıhologııadan kóredi. Mundaı kózqarastyń áleýmettik, ekonomıkalyq, tarıhı sebepteri de bar ekeni belgili. Desek te, bul máseleni tıimdi sheshýdiń birden-bir kózi – quqyqtyq bilim berý júıesin odan ári jetildirý bolyp otyr.
Bir sózben aıtqanda, «Halyq únine qulaq asatyn memleket» tujyrymdamasyn júzege asyrý jolyndaǵy kedergilerdiń bir ushy qoǵamnyń quqyqtyq mentalıtetine tireledi. Sondyqtan muny damytý, jetildirý, oǵan ǵylymı turǵydan taldaý júrgizý quqyqtyq bilim berý júıesin zaman talaptaryna saı ózgertýdi talap etetini sózsiz.
Tóleýǵalı BО́RIBAEV,
fılosofııa ǵylymdarynyń doktory, professor
