Kıno • 01 Naýryz, 2025

«Taqııaly perishte» tarıhynan

63 ret
kórsetildi
6 mın
oqý úshin

Qazaq kınosynyń atasy Sháken Aımanovtyń kıno áleminde týdyrǵan shedevrleriniń biri – «Taqııaly perish­te». Mýzykanyń halyq áni, klassıka, djaz syndy barlyq janr túrin qamtyǵan fılmdi ónertaný mamandary «qazaqsha mıýzıkl» dep te atap júr. Bir qyzyǵy, «Taqııaly pe­rishtede» oryndalatyn ánderdiń kóbi kınoǵa arnalyp, arnaıy jazyl­ǵan. Al sıýjetine ómirde bolǵan shynaıy oqıǵa arqaý etilgen.

«Taqııaly perishte» tarıhynan

Tek keıipkerleriniń aty kıno­daǵydaı Tana emes – Aı­nagúl, Taılaq emes – Sakko. Sakko Beısekuly Qarataev otbasyndaǵy jeti balanyń kenjesi bolǵan. Kishisinen ózgesin aıaqtandyrǵan Aınagúl ana ulynyń taǵdyryna alańdap, ózi jar izdeýge kiris­ken eken. Mine, bul týraly inisi Káýken Kenjetaevtyń aýzynan estigen Sháken Aımanov qatty kúlip, Aınagúl apanyń qımylyna rıza bolypty. «Fılmge suranyp tur eken» dep shabyttanypty.

Aınagúl apanyń kúıeý balasy bolǵan Káýken Kenjetaıuly ol týraly óziniń «Asyldar men Ardaqtar» kitabynda bylaı dep áńgimeleıdi: «Bir kúni Sháken joldas­tarymen bizdiń úıge kelip, et jep, shaı iship, masaırap otyryp, neshe túrli qyzyq áńgimeler de aıtylyp, jaıdary otyrdy. Sózden sóz shyǵyp, men enem Aınagúldiń bir áńgimesin aıttym. Enemiz kúıeýi erte dúnıe salyp, jeti balamen jesir qalǵan. Tek óziniń eti tiriliginiń arqasynda bárin oqytyp, adam qylyp el qataryna qosqan. Jeti balanyń tórt qyzy turmysqa shyǵyp, eki uly úılengen. Biraq Aınakeń «sút kenjem» dep kishi uly Sakkonyń qolynda qalady. Sakko – basqa balalaryna qaraǵanda bostaý, tym jýas, eshkimniń betine qarap sóıleı almaıtyn bala. Ony sheshesi «kózimniń tirisinde úılendirem» dese, Sakko eshbir qyzǵa sóz aıtý túgili mańaıyna jýymaıdy. «Sen myna qalpyńda erteń men ólip qalsam, ne bolmaqsyń? Úılenseńshi, sony kórip ketsem armanym joq» dep enemiz zar qaǵady. Biraq Sakkoda úılenýden habar joq. Ony bilgen Aınekeń, shapanyn kıip, belin baılap, qolyna taıaǵyn alyp, Sakkony jetektep jolǵa, bolashaq kelin izdeýge shyǵady. Biraq Sakkonyń súıkimdilerge selt etetin túri kórinbeıdi. Sodan úmiti úzilgen Aınagúl apa bir kúni kózi uıqyǵa ketip bara jatyr eken. Sakkonyń daýsy qatty shyǵa úıge kirip keldi. – Mama, neǵyp jatsyz, tursańyzshy! Myna kelinińdi qarsy almaısyń ba? – degen. Aınakeń oıyn eken dep, uıqyly-oıaý: – Áı, kók sheshek neme, ket ári uıqymdy buzbaı. Saǵan qatyn tııýshi me, edi! – Oıbaı-aý, tursańshy, kórmeısiz be? tur ǵoı, mine, aı men kúndeı bop!

Aınakeń bir-bir kózin ashyp qarasa, aldynda bir qyz tur: – Apyr-aý, qaraǵym-aý! Sen qaı eldikisiń? Qaıda oqısyń?..». Kelin Aınakeń izdegendeı dál oıynan shyǵady. Qatty qýanyp aǵaıyndardy shaqyryp, dereý toı da jasalady».

Osy bir qyzyqty oqıǵadan qanattanǵan rejısser kóp kidirmeı, birden túsirilim jumysyna kirisedi. Fılm ssenarıin rejıs­serdiń ózi máskeýlik Jıtkın Iаkovpen birlese jazyp shyǵady. Kóp uzamaı Shá­kenniń «Taqııa­ly perishte» atty fılmi túsirile bastaıdy.

Al biri bilse, biri bilmes, Aınagúl apanyń prototıpi Tana beınesi – KSRO halyq ártisi Ámına О́mirzaqova úshin arnaıy jazylǵan róldiń biri. Ony Sháken Aımanovtyń: «Ámınajan, men ádeıilep turyp saǵan ssenarıı jazdym. Bul – komedııalyq týyndy. Basty rólde sen oınaısyń. Osy kúlkińnen aıyrylma!» dep jazǵan haty da rastaıdy. Shynymen de, fılmdegi Ámınanyń kúlkisi – kınonyń kórkin ashqan utqyr kadrlardyń biri. Sol ǵajaıyp kúlkisimen, sol shynaıy beınesimen kóp esinde máńgilik jattalǵan aktrısa ekrandaǵy kúlli analardyń etalonyna aınalǵandaı.

Sháken Aımanov «Taqııaly perishtesin» de tez tapty. 1965 jyly Almatyda kúresten Qajymuqan atyndaǵy týrnır ótedi. Sol jarysqa arnaıy kelgen bir balýandy baıqap qalyp, oǵan Taılaqtyń rólin usynady. Qapelimde mundaı usynysqa daıyn bolmaǵan balýan, álbette birden bas tartady. Biraq qadalǵan jerinen qan almaı tynbaıtyn bir­betkeı rejısser aqyry Álimǵazy Raıym­bekovtiń kelisimin alyp, basty rólge bekitedi. Ol týraly marqum Álimǵazy aqsaqal baspa­sózge bergen bir suhbatynda bylaı dep aǵynan aqtarylypty:

«Bul fılmge túsemin degen úsh uıyq­tasam oıymda bolǵan joq. Aldyńǵy kı­nolarǵa túsken tıyn-tebenimdi alaıyn dep kınostýdııaǵa barsam, dálizde Sháken aǵa tur. Meni kóre salyp: «Beri kel!» dep shaqyryp aldy. Sálemdese bergenim sol edi, jetektep kabınetine alyp kirdi. «Bala, seniń rólińdi jazyp, núktesin qoıyp ákeldim. «Taqııaly perishte» – mýzykalyq komedııa. Basty róldi óziń oınaısyń», dedi. «Aǵa, men ártis emespin, senimińizdi aqtaı almasam, sizdi uıatqa qaldyramyn ǵoı! – dep edim: «Ottama, shyq kabınetten, biraq erteń saǵat 10.00-de osy jerde bol. Rólińdi alasyń, – dedi. «Ja­raıdy» dep yqtııarsyz ǵana kelisimimdi berdim. Jal­py, fılm jeti aıdyń ishinde túsirildi ǵoı».

Mine, «Taqııaly perishte» men ondaǵy bas­ty rólge bekitilgen akterleriniń túsirilim aldyndaǵy bar hıkaıasy osyndaı. Al fılm sıýjetine túrtki bolǵan Sakkonyń taǵdyry dál fılmdegideı baqytty da baı, maǵynaly da mándi ótedi. Sakko Beısekuly Qarataev osy jyldyń 1 aqpanynda 88 jasynda máńgilikke bet burdy.

Sońǵy jańalyqtar