Sapaly sút óndirýdiń syry

Avtomatty júıeniń artyqshylyǵy kóp

Fermalar sút óńdep, ónim shyǵaryp, ony alys-jaqyn shetelge eksporttap jatqan iri kásiporyndardy sapaly shıkizat qorymen qamtamasyz etpek. Bıyl Ybyraı Altynsarın, Áýlıekól, Jitiqara, Qarabalyq, Qostanaı, Sarykól, Beıimbet Maılın aýdandary men Arqalyq qalasynda 10 sút-taýar fermasynyń qurylysy bastalady.

Byltyr jeltoqsanda Meńdiqara aýda­nyna qarasty Stepanov aýylynda 1 200 basqa arnalǵan sút-taýar fermasy iske qosylǵan. Ferma aýdan ortalyǵy Borovskoıdaǵy maı zaýytyna kún saıyn 8 tonna sút jetkizedi. Nátıjesinde, zaýyt shıkizat tapshylyǵynan qutylyp, ónim kólemin ulǵaıtty. 30 shaqty aýyl turǵyny turaqty jumys­qa ornalasty. Kásiporynda shvedtiń «DeLaval» kompanııasy­nyń zamanaýı saýyn qondyr­ǵysy ornatylǵan. Aınalmaly sheńber tárizdi saýyn alańy bastan-aıaq avtomattandyrylǵan baǵdarlamamen basqarylady. Saýyn aıaqtalǵan soń qurylǵy ózin-ózi jýyp, tazartyp qoıady.

Biz Stepanovqa saýyn aıaqtalar kezde jettik. Saǵat toǵyz jarymda fer­maǵa kirgenimizde 348 sıyrdyń eń soń­ǵy tórtinshi legi saýylyp jatty. Eýro­panyń saýyn tehnologııasyna úıretil­gen sıyrlar «karýsel» dep atalatyn saýyn alańyna týrnıket tárizdi tar esik­ten bir-birden kirip, kúndelikti orny­na tura qalady. Bıiktigi belden kele­tin alyp sheńber pishindes alań bir sıyr syıatyndaı kóptegen temir shar­baq­tarǵa bólingen. Sheńber ońnan solǵa qaraı toqtaýsyz baıaý aınalyp tura­tyndyqtan, sıyrlar da sol turǵan bo­ıynda aqyryndap shyǵar esikke qaraı jyljı beredi. Sıyr syrtqa shyqqanǵa deıingi segiz mınýttyń ishinde birinen keıin biri turǵan tórt saýynshynyń ár­qaı­sy óz mindetin atqaryp úlgerýge tıis.

Ortalyqtan kompıýter arqyly baqylanatyn basqarý qurylǵysyndaǵy úlken tablo saýyn alańyna kirgen-shyqqan maldyń sanyn, turǵan ornyn, onyń saýylyp bolǵan-bolmaǵanyn, saýylǵan súttiń mólsherin, qaı sıyrdyń az, qaı sıyrdyń kóp bergenin, tipti janýardyń jaı-kúıi men aýyryp turǵanyna deıin kórsetedi.

Jyldyq meje – 9 myń tonna

«Danııadan ákelingen 400 sıyrdyń 350-in saýyp otyrmyz. Qalǵany endi buzaýlap jatyr. «Karýselge» bir mezgil­de 40 sıyr syıady. Bular birinshi buzaý­laǵan sıyrlar ǵoı, qazir 21 lıtr sút berip jatyr. Sút zaýytymen de habar­lasyp otyrmyz, olar da súttiń sapasynyń joǵary ekenin aıtady. О́nim kólemin bir saýynda 30-ǵa deıin jetkizemiz degen oıymyz bar. Ferma qurylysyna 6 mlrd 700 mln teńge ketti. Onyń 30%-y óz qarjymyz, qalǵany memlekettiń qarjysy. 10 jyl merzimge 2,5%-dyq ótemaqymen aldyq. Joba bo­ıynsha jylyna 9 myń tonna sút saýylý kerek. Sonda qaryzymyzdy 7-8 jylda ótep shyǵamyz», deıdi fermanyń atqarýshy dırektory Asylbek Aıqadamov.

Fermadaǵy eń aýyr jumys  –  saýynshy­lardyki. Negizinen, «karýseldegi» jeli basynda tórt adam turý kerek. Biraq saýynshylar áli tósele qoımaǵandyqtan, bes adam jumys istep jatyr. Birinshi adam sıyrdyń jelinin arnaıy zalalsyz­dandyrǵysh eritindimen súrtedi. Ekinshisi ony birrettik maılyqpen súrtip, jelindi saýsaǵymen qysyp-qysyp jiberip bir-eki ret sút shyǵarady. Jelinniń ushyndaǵy sút saqtaýǵa jaramaıdy. Sondyqtan ony saýyp tastaý kerek. Saýynshynyń qoly tıgen soń, shamamen 30-40 sekýndtan keıin onsyz da syzdap turǵan jelin ıip, ózinen-ózi sút ata bastaıdy. Osy kezde úshinshi saýynshy vakýým tútikshelerdi kıgizip úlgerýi kerek. Tútikshe kıgizgen soń sıyrdyń emshegi isinip vakýýmǵa jabysyp qalady. Al jelin bosaǵan soń, tútikshe de ózinen-ózi ajyraıdy.

Syrǵa men buıda aqparat tasymaldaıdy

Tórt saýynshynyń biri Oksana Ýva­rova jańa sút fermasyndaǵy jumysy­myz burynǵydan áldeqaıda jeńil deıdi.

«Buǵan deıin eski tehnologııamen sa­ýyp keldik. Zamanaýı ferma jetis­tik­terin bárimiz birge úırenip jatyrmyz. Basqa fermalarǵa baryp oqydyq, tájirıbeden óttik. Mindetim – sıyrdyń jelinine tútikshe kıgizý. Tútiksheden myna qubyrǵa aqqan sút kelesi sehtaǵy sısternaǵa jınalady. Sol jerde sýytamyz. Bul tehnologııa boıynsha saýyn­shy­nyń qoly sútke tımeıdi. Sol sebepti, sapasy óte joǵary bolady», deıdi saýyn­shy.

Maldyń qulaǵyna syrǵa, moınyna buıda salynady. Bul ekeýi belsendilik sensory dep atalady. Ol qaı sıyr qaı kúni qansha sút bergenin salystyryp, taldap, myna sıyr sýalyp barady nemese sútti kóp bere bastady degen sııaqty málimetterdi tirkep otyrady. Aýyryp turǵan sıyrdy da anyqtap, qashatyn ýaqytyna deıin kórsetip beredi. Belsendilik sensory arqyly kompıýterge tirkelgen derekterdi operator zootehnık pen mal dárigerine joldaıdy.

Mal baqqan ǵalym

Sút fermasynyń zootehnık-selek­sıoneri, bıologııa ǵylymdarynyń kandıdaty Talǵat Mýsın – qaladaǵy jaıly qyzmetin aýyl sharýashylyǵynyń aýyr jumysyna aıyrbastaǵan maman. Kóp jyldar Almaty, Astanadaǵy joǵary oqý oryndary men ǵylymı ınstıtýttarda qyzmet etti. Dıssertasııalyq zertteý jumysy da sútti mal «Alataý» tuqymy­men baılanysty. Janýarlardyń fızıologııasy men genetıkasyn jete meńgergen ǵalym búginde kópjyldyq ǵylymı tájirıbesin sharýashylyqtyń ıgiligine jaratyp jatyr. Keıingi jyldary Meń­diqara aýdanyna kelip «Qarqyn» seriktestigindegi Áýlıekól tuqymdy iri qaranyń sapasyn kóterýge kúsh jumsady.

Ákesi Ybyraı Mýsınniń de áıgili Áýlıekól asyl tuqymy avtorlarynyń biri, aýyl sharýashylyǵy ǵylymdarynyń kandıdaty ekenin aıta ketken jón.

«Bala kezimde ákem janynan tasta­maıtyn. Sondyqtan Áýlıekólge shoǵyr­lanǵan úlken seleksıoner ǵalymdardyń ortasynda óstim. Keıin áke jolyn qýyp, ǵylymǵa aralastym. Aýyldyń tirshiligin janym súıedi. Osydan biraz jyl buryn týǵan jerim Áýlıekól aýdany, Máskeleý aýylyna oralyp, mal baǵyp, tizeden tezek keship júrmiz», deıdi ǵalym-seleksıoner.

Golshtın sıyrynyń ereksheligi

Bilikti maman qazir Stepanovtaǵy sút fermasynda turǵan asyltuqymdy maldyń genetıkalyq áleýetin damytýmen aınalysady. Fermaǵa osydan 6 aı buryn ákelingen golshtın sıyrlary álemdegi eń joǵary sapaly, ónim kóp beretin tuqymnyń biri. Mamannyń aıtýynsha, Nıderland, Danııa, Belgııa tárizdi memleketterde sapasy óte joǵary asyltuqymdy ósirip, satyp, tabys ta­ýyp otyrǵan shaǵyn fermalar kóp. Bizge kerek maldy solar jınap, túgendep beredi. Mal­dyń bári jergilikti aýa raıyna beıim­delgen. Qazir kúnine 21 lıtrden sút berip jatyr.

«Bul sıyrlar – eń birinshi ákelingen lek. Qazir úsh jasqa jaqyndap qaldy. Keıin jasyna, kúıine, jem-shóbine, kúnniń jylynýyna qaraı 30 lıtrge deıin ónim beredi. Bir sıyr 3-4 jylǵa deıin sút beredi. Tehnologııa boıynsha jańa týǵan sıyrdyń buzaýyn birden bólip alyp, emizikpen emizemiz. Sıyrdy birden saýyn alańyna jiberemiz. Ony saýynǵa úıretý ońaı emes, sekirip, teýip, súzip, ábden áýreleıdi. Basynda mundaı asaý sıyrlardy baılap, qysyp ustaımyz. Sodan keıin baryp birte-birte jýasıdy. Bir sıyrdy tar sharbaqqa ábden úıretý úshin biraz áýrege túsemiz. Bul sıyrdyń jaı sıyr­dan ereksheligi, janýar óte sezimtal ke­ledi. Iriligi sondaı, boıy keıbir adam­nyń boıynan asyp túsedi», deıdi ǵalym-sıyrshy.

Golshtın sútti tuqymynyń árqaısy 2 700 eýrodan satyp alynǵan. Ulttyq valıýtaǵa shaqsaq, bir sıyrdyń quny jol shyǵynyn qosqanda 2 mln teńgege jýyq­taıdy. Ferma basshylary asyltuqym­nyń birinshi tólin oblystaǵy ózge sharýa­shylyqtarǵa satýdy josparlap otyr.

Qostanaı oblysy