Qadyr 11 jasynan bastap óleń jaza bastaǵan desedi. Aqynnyń alǵashqy jyr jınaǵy 1959 jyly «Kóktem» degen atpen jaryq kóredi. Shyǵarmashylyq jolyn balalarǵa arnap jyr jazýdan bastaǵan aqynnyń «Noıan – Qoıan», «Jańǵalaqtar», «Balaýsa» sııaqty jyr jınaqtary jurtshylyqqa málim. Máselen, aqyn:
«Oınadym, oınadym,
Oıynǵa da toımadym»,
dep bastalatyn óleńinde oıynnyń alýan túrin óleńge qosady.
Aqyn boıyndaǵy aqyl men sezim syrlary ózara astasyp, jymdasqanda ǵana jyr shýmaqtary ózinen-ózi esile túsedi. Mine, Qadyr Myrza Áli poezııasynyń negizi osynda. Onyń kez kelgen óleńi aqyl men sezimge, oıǵa qurylǵan. Sondyqtan da naǵyz fılosof aqyn, balalar poezııasynyń iri tulǵasy deı alamyz.
Rasynda da, qalamgerlerdiń kóbi balalar taqyrybyna bara bermeıdi. О́ıtkeni balasha oılaý, sóıleı bilý kez kelgen aqynnyń qolynan kele bermeıdi. Ol úshin úlken talǵam men bıik paıym, shynaıy sezim kerek. Bular – aqyn boıynda turǵan ıgi sıpattar. Máselen, «Sheteldikterge qazaqtardy tanystyrý», «Ýa, meniń jalpaq dalam», «Bir jaqsysy, bir jamany», «Naǵyz qazaq – dombyra», «Ana tilin bilip qoı», «O, Otyrar, Otyrar» degen sııaqty t.b. óleńderi lırızmge tunyp tur. Orta Azııa halyqtarynyń yntymaq, birligine arnaıy jazylǵan «Alaqan» atty óleńder jınaǵynda:
«Taraıdy arǵy atamyz alty arystan,
Birine bireýiniń salty aýysqan.
О́zbek bop, qazaq bolyp bólingenmen,
Biz baryp qosylamyz Alpamystan»,
dep tarıhı shyndyq betin shynaıy asha túsedi.
Ásirese aqynnyń «Jazmysh», «Iirim» atty pýblısıstıkalyq týyndylary oqyrman jurtshylyqty birden eleń etkizdi. О́ıtkeni onda prozalyq shyǵarma negizinde óz áriptesteri týraly eshqandaı burmalaýsyz jetkizedi. Máselen, Muhtar Áýezov, Sábıt Muqanov, Ǵabıt Músirepov, Ǵabıden Mustafın, Baýyrjan Momyshuly, Dıhan Ábilov, Muzafar Álimbaev, Juban Moldaǵalıev, Ǵafý Qaıyrbekov, taǵy basqalar týraly ashyq aıtqan.
Ol – naǵyz sheber aýdarmashy. Qazaq tiline Ovıdıı, Rýmı, Vıktor Gıýgo, Geıne, Lermontov, Gamzatov, Kúlıev, Evtýshenko syndy aqyndarmen birge Orta Azııa qalamgerleriniń de óleńderin aýdaryp, qazaq oqyrmandaryn tánti etti. 1966 jyly Qazaqstan komsomoly syılyǵynyń laýreaty ataǵyna ıe bolsa, «Oı ormany» atty jyr jınaǵy úshin 1969 jyly Memlekettik syılyqty 46 jasynda aldy.
Nurǵısa Tilendıev, Shámshi Qaldaıaqov sııaqty kompozıtorlarmen jaqyn qarym-qatynasta dos, syılas ta syrlas boldy. «Qyz Jibek» kınofılmindegi «Aqjaıyq» ániniń óleń joldaryn jazsa, «Atameken», «Syǵan serenadasy», «Tamdy arýy» sekildi taǵy basqa án mátinderiniń avtory. Shyǵys pen Batystyń jyr dúldúlderiniń kórkem týyndylaryn muqııat oqyp, zerttep, zerdelep úırengen.
Qazaq aqyndary arasynda kitapty eń kóp oqyǵan aqyn. Jeke kitaphanasynda 10 myńǵa jýyq kitap bolǵany ras. 7 myńǵa jýyǵyn Oraldaǵy Qadyr Myrza Áli atyndaǵy Mádenıet jáne óner ortalyǵyna tapsyrǵan. Shyǵarmalar jınaǵy 32 tom bolsa, 11 tomy aýdarma, aforızmderi 2 tom.
Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetinde akademık Muhtar Áýezovten dáris tyńdasa, HH ǵasyrdyń 80-jyldarynyń basynda osy oqý ornynda «Ádebıet teorııasynan» sabaq beredi. Qadyr Myrza Áliniń dárisine dán rıza bolǵan stýdent jastar «tipti, bógde ınstıtýttyń stýdentteri arnaıy kelip, leksııasyn tyńdaıtynyn» jyr ǵyp aıtady.
Qazaq poezııasyna HH ǵasyrdyń 60-jyldary kelgen Qydyr Myrza Áli – táýelsizdik jyldary da ónimdi jazyp, qazaq óleńin bıikke kótergen naǵyz daraboz. Ol – eshkimge uqsamaıtyn jáne eshkimdi qaıtalamaıtyn birtýar aqyn.
Qaldybek SEIDANOV,
ardager qalamger, professor
TAShKENT
