Tarıh ǵylymdarynyń doktory Aıman Medeýbaıqyzymen alǵash 2003 jyly maýsym aıynda Merki ǵıbadathanasyndaǵy (Jambyl oblysy Merki aýdany) arheologııalyq is-shara barysynda tanystym. M.H.Dýlatı atyndaǵy Taraz memlekettik ýnıversıteti tarıh fakýltetiniń 10 stýdenti kúndiz osy eskertkishke zertteý júrgizip, keshkisin alaýdy alqaqotan aınala otyryp, ekspedısııa jetekshisi Aıman Medeýbaıqyzynyń dárisin tyńdaımyz. Ol bárimizdi bir sholyp shyǵyp: «Myna biz zerttep jatqan eskertkishter – batys túrikterdiń negizin qalaǵan «bes taıpa dýlý», «bes taıpa núshebı» atalatyn ejelgi «On oq» halqynyń muralary. Ertede túrik qaǵany árbir taǵaıyndalǵan bektikke bıliktiń nyshany retinde bir-bir oqtan (jebe) taratyp, olardy «On oq eli» dep atapty. Olar sonaý Altaıdan Qara teńizge deıingi ulan-ǵaıyr aımaqta Batys Túrik qaǵanaty atty úlken memleket qurýǵa úles qosqan», dep dárisin jalǵaı túsetin. Biz sonda ustazymyzdyń tereń bilimine, qyzyǵy men qıyndyǵy qatar júretin arheolog mamandyǵyn tańdaǵanyna qyzyǵa qaraýshy edik.
Eńbek jolyn 1985 jyly Memlekettik ortalyq mýzeıinde ǵylymı qyzmetker retinde bastap, sol jyldyń sońynda Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh, arheologııa jáne etnografııa ınstıtýtynyń ortaǵasyrlyq arheologııa bólimine aýysady. 1991 jyly Á.Marǵulan atyndaǵy Arheologııa ınstıtýtynyń qurylýyna baılanysty qyzmetin sonda jalǵastyrady. Arheologııa ınstıtýtynda «Túrik murasy» bóliminiń meńgerýshisine deıin ósedi. Keıin ǵalymdyq jolyn ustazdyqpen ushtastyryp, shákirt tárbıelep, joǵary bilim salasynyń da bıigin baǵyndyrady. Qazaq ulttyq ýnıversıtetinde, Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetinde, Taraz memlekettik ýnıversıtetinde professor boldy. Prezıdenttik mádenıet ortalyǵynda bólim meńgerýshisi qyzmetin jemisti atqardy.
Professor Aıman Dosymbaeva – tarıh pen arheologııany, etnologııa men mıfologııany salystyra zerttep, túrkologııa ǵylymynyń kókjıegin keńeıtken ǵalym. Onyń zertteý nysanasy qazaq halqynyń etnostyq qalyptasýyna úles qosqan ejelgi úısinnen bastap, túrik, túrgesh, qarahan jáne qazaq handyǵyna deıingi aralyqtaǵy tutas dáýirlerdi qamtıdy. Ǵalym aldymen K.Aqyshev, G.Kýshaev syndy aǵa býyn ǵalymdardyń izimen Jetisý óńirindegi Berikqara, Besshatyr, Qyzylaýyz, Jýantóbe, Qadyrbaı, О́tegen, Qyzyl Espe, Shormaq, t.b. belgili-belgisiz talaı qorǵandy ashyp, olarǵa tıpologııalyq taldaý jasady. Osy izdenisteriniń nátıjesinde 1998 jyly Jetisýdaǵy úısin eskerkishterine qatysty kandıdattyq dıssertasııasyn joǵary deńgeıde qorǵap shyqty.
Ǵalym budan keıingi irgeli jumysynda Batys Túrik qaǵanatyna tán Merki, Jaısan, Qumaı mádenı muralaryna qatysty zertteý júrgizdi. Munda Qazaqstan men Shyǵys Eýropadaǵy ǵıbadathanalar men tas músinderdi qarastyryp, túrik-qypshaq mádenıetin jáne atalǵan halyqtardyń izimen qurylǵan qazaq halqynyń etnomádenı baılanystaryn sabaqtastyqta zerdeledi. Bul rette shyǵys arealdaǵy (Altaı) túrikterdiń eskertkishterimen baılanysty zertteýleri, ǵylymı tujyrymdary da utymdy shyqqanyn erekshe aıtýymyz kerek. Iin qandyryp jazǵan doktorlyq dıssertasııasy «Jetisýdaǵy ortaǵasyrlyq túrikterdiń dástúrli dúnıetanymy» dep ataldy.
Árıne, Aıman Medeýbaıqyzynyń bilikti ǵalym, kórnekti arheolog retinde qalyptasýyna aǵa býyn ǵalymdardyń janashyrlyq aqyl-keńesi yqpal etkeni sózsiz. Ásirese belgili qypshaqtanýshy-ǵalym Serjan Ahynjanov, arheolog-ǵalym Eleonora Novgorodova, áıgili sınolog Iýrıı Zýev syndy maıtalman mamandardyń qamqorlyǵy, olardyń jón siltep, baǵdar berýi ǵalymnyń bolashaǵyna dańǵyl jol ashty. Al belgili arheolog-akademık Kemel Aqyshev: «Aıman, seni ulttyq baǵytta qoldaıtyn, janashyr aǵań osy kisi», dep áıgili túrkolog-ádebıettanýshy Myrzataı Joldasbekovke amanattap tabystaýy ǵalymnyń áleýetin jańa beleske kóterdi. Keıin osy ǵylym qaıratkerimen birlesip «Batys Túrik qaǵanatynyń Atlasy» atty eleýli eńbek jarııalady.
Aıman Medeýbaıqyzy halyqaralyq deńgeıdegi Qazaqstan-Majarstan (2006), Qazaqstan-Fınlıandııa (2007), Qazaqstan-Túrkııa (2008) birqatar arheologııalyq ekspedısııalarǵa jetekshilik etti.
Ǵalymnyń qarymdy qalamynan týǵan «Merki – Jetisý túrikteriniń kıeli jeri», «Batys Túrik qaǵanaty. Qazaq dalasynyń mádenı murasy», «Jetisý túrik kóshpelileriniń mádenı kesheni», «Túrik halyqtarynyń tarıhy. Túrikterdiń dástúrli dúnıetanymy», «Qumaı túrik arheologııalyq-etnografııalyq kesheni», «Túrkologııa. Tarıhı-arheologııalyq aspekt», «Jaısan – Shý ózeni alqaby túrikteriniń kıeli jeri», «Eýrazııadaǵy túrik murasy. VI-VIII ǵǵ», «Áýlıeatanyń kıeli beınesi», t.b. irgeli eńbekter men 300-den astam maqala – otandyq ǵylym oljasy.
Professor Aıman Dosymbaevanyń zertteýleri negizinen adamzat órkenıetine ólsheýsiz úles qosqan baıyrǵy túrikterdiń mádenıetine arnalǵan. Ol baı mádenıetimizdi joqqa shyǵaratyn eýrosentrıstik kózqarastaǵy qasań qaǵıdalar men qıǵash pikirlerdi dálelmen teristep, kóńilge qonymdy oı-tujyrym usyna bildi. Ortalyq Azııadaǵy túrikter tarıhyna baılanysty buǵan deıingi ǵylymı jáne ensıklopedııalyq jarııalanymdarǵa «túrik taıpalary qazirgi qazaq dalasyna anneksııalaý jolymen qonystanǵan, olardyń túp otany Altaı men Mońǵolııanyń aýqymymen ǵana shekteledi» degen orasholaq ustanymdarǵa tosqaýyl qoıyp, Qazaqstan – Batys Túrik qaǵanatynyń qara shańyraǵy ekenin ǵylymı turǵyda dáıektedi. Sonymen qatar «bóri», «Umaı», «Táńir», «Qut» syndy uǵymdardyń, tas músinder men rýlyq tańbalardyń jáne «ant berý», «qurbandyq shalý» syndy ǵuryptyq joralǵylardyń semantıkalyq mánin ashyp, jańa paıymdaýlar usyndy.
Aıaýly ustazymyz Aıman Medeýbaıqyzynyń úlken armany – túrikten amanat bolyp qalǵan baı tarıhı murany kózdiń qarashyǵyndaı saqtap, «Merki-Jaısan ulttyq tabıǵı parkin» qurý edi. Tipti osy jolda kezdesken barlyq qıyndyqpen, kedergilermen tabandap turyp kúresti. Bul jobany qoldaǵan ult janashyrlary da boldy. Ol týraly ult qaıratkeri Myrzataı Joldasbekov bir suhbatynda: «Bizde Aıman Dosymbaeva degen ǵajap arheolog ǵalym bar. Sol ǵalym Shýdan bastap, Merki, Qulan, Taraz, Talasqa deıingi jerlerdiń Batys Túrik qaǵanatynyń ákimshilik ortalyǵy bolǵanyn, olardyń osynda orda tikkenin nazarǵa alyp, ashyq aspan astyndaǵy mýzeı jasaqtaımyn dep júr. Qudaı qalasa, Úkimettiń nazaryn osy jerge aýdaryp, osynaý ıgilikti sharany da qolǵa alsaq pa dep otyrmyn», dep arheolog bastamasyn joǵary baǵalaıdy.
Shyndyǵynda Aıman Medeýbaıqyzy atalǵan Ulttyq parkti qurý baǵytynda birqatar is-shara uıymdastyryp, Úkimetke hattar jazyp, tujyrymdamalar usyndy. Máselen, osy maqsatta túrik murasyn zertteý jáne saqtaý máselesine arnalǵan 1998 jyly respýblıkalyq, 2006 jylǵy 25-26 mamyrda Taraz qalasynda «Túrik órkenıetiniń bastaýlary» atty eki halyqaralyq dalalyq semınar, 2008 jyly elordadaǵy Prezıdenttik Mádenıet ortalyǵynda «Qazaqstan: ótkeni, búgini, bolashaǵy (Batys Túrik qaǵanaty)» atty halyqaralyq konferensııa jáne basqa da ǵylymı is-sharalar uıymdastyrdy. Nátıjesinde, 2006 jyly «Merki-Jaısan ulttyq tabıǵı jáne etnomádenı parkiniń» ǵylymı negizdemesi Úkimet qaýlysymen bekitildi.
О́kinishke qaraı, Aıman Medeýbaıqyzy 2024 jyly otandyq arheologııa men túrkologııa ǵylymyna áli de bereri mol shaqta tosyn dertten baqıǵa ozdy. Búginde artynda qalǵan otbasy, izbasar shákirtteri ǵalymnyń murasyn nasıhattaýǵa, josparlaǵan jobalaryn oryndaýǵa jumylyp otyr.
Nurbolat Bógenbaev,
Túrki akademııasynyń sarapshysy, PhD
