Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Qasenǵalıdyń qasireti
Ustalǵanǵa deıin Syrym búkil malyn ókimetke ótkizip, jańa qurylǵan sharýashylyq qambasynyń kúzetshisi bolyp jumys istese de jaqpady. Múmkin ashtyq qysqan aǵaıynyna bir ýys bıdaıdy jasyryp bergenin bireý kórip, jetkizdi me eken? Aıyptaý qorytyndysy bolmaǵan soń dolbar kóp. Jas ortasynan aýǵan erli-zaıypty sol ketkennen oralǵan joq. Tiri qalsa, bir habaryn berer edi. Atyp tastasa, aıyptaý qujaty qalmaı ma? Syrym men Ázızanyń tuńǵyshy, Temir qalasynda aýdandyq «Sosıaldy maıdan» gazetinde ádebı qyzmetker bolyp jumys isteıtin 20 jastaǵy Qasenǵalı de qýǵynnan kóz ashpady. 1932 jyly komsomoldan shyǵarylyp, turǵylyqty jerinen ketýge ruqsat etilmedi. Úsh aı saıyn aýdandyq mılısııaǵa kelip, kórinip turatyn. Qasenǵalı 1941 jyldyń tamyzynda maıdanǵa attanyp, habarsyz ketti. Úıde Syrymnyń ekinshi áıeli úsh jas balasymen qaldy. Bas kóterer azamaty joq shańyraqta endi qaıtyp Syrym, Ázıza, Qasenǵalı jóninde aıtylmady.
1975 jyldary Syrymnyń ekinshi áıelinen týǵan Baqytjannyń shańyraǵyna kelin bolyp túsken Gúlzada úıdegi sandyqtan 1941 jyldyń 10 aqpanynda dúnıege kelgen Andreı esimdi balanyń týý týraly kýáligin taýyp alady. Latyn qarpimen jazylǵan eski qujatta balanyń áke-sheshesi Álekenov Qasen men Álekenova Balzııa dep jazylǵan. Baqytjan atasy áýlettiń jalǵyz uly dep oılap júrgen kelin tań-tamasha boldy.
«1996 jyly atamnyń qaryndasy Záýresh úıge kelgende Qasenǵalı men Balzııa týraly suradym. Ol Temir qalasynda ártúri qyzmet istep, ákesi ustalǵanda otbasynyń jalǵyz asyraýshysy bolǵan, soǵysta habarsyz ketken aǵasy týraly syr ashty. 1943 jyldyń qysynda qara qaǵaz kelgende, Salıha shesheniń qarsy bolýyna qaramastan, Balzııa eki jasqa tolmaǵan Andreıdi alyp, Oıyl aýdanynda turatyn tórkinderine jınalady. Kelininiń qaıtyp kelmeıtinin sezgen Salıha ájemiz balanyń kýáligin bermeıdi. Úıden tabylǵan qujattyń syry – osy», deıdi Gúlzada.
Baqytjan men Záýresh Syrymnyń ekinshi áıeli Salıhadan týǵan. Ákelerin ustap ketkende, Qasenǵalı – 20-da, Baqytjan – 5-te, Záýresh – 1 jasta.
Keıin Gúlzada Aqtóbege kóship kelgen soń oblystyq arhıvten Qasenǵalıdyń ómirbaıany men 1933, 1939 jyldary túsken fotosýretin tapty. 1932 jyly komsomolǵa kirýge túsken sýrette kózi muńdy, óńi júdeý, qaıratty qara shashy mańdaıynan qaıyrylǵan jigit, al 1938 jyldary partııaǵa óter aldynda túsken fotosynda ómirden qajyǵan adam qarap tur. Záýresh apaıy Qasenǵalıdyń bir sózdi, qaıyrymdy, ádiletsizdikke jany qas bolǵanyn aıtady. Qasenǵalıdyń iz-túzsiz joǵalǵany týraly qara qaǵaz da saqtalmaǵan. О́ıtkeni soǵys jyldarynda qyzylásker otbasy jemshóp, otyn, bıdaı kómegin alý úshin qara qaǵazdy basqarmaǵa tapsyratyn.
Balalary erjetip, qoly uzarǵan Gúlzada qaıynaǵasyn izdeýge birjolata kiristi. Reseı Qorǵanys mınıstrligine qarasty Podolsk arhıvine kirýge ruqsat alǵan soń 2014 jyldyń qyrkúıeginde jolǵa shyǵady. Úsh kún boıy tapjylmastan 1942 jyldyń qazan-qarasha aılaryndaǵy maıdan qujattaryn qarady. Kelgen sapary nátıjeli bolyp, 62-armııa, 124-atqyshtar brıgadasy mınomet batalony 1-rotasynyń saıası jetekshisi, leıtenant Qasenǵalı Syrymuly Álekenovti marapattaý qujattaryn tapty. Mınomet batalonynyń komandıri N.Koloshın Stalıngradtyń Barrıkada poselkesi úshin shaıqasta jaýdyń eki avtokóligi men bes atys núktesin talqandap, 60 jaýyngeriniń kózin joıǵany úshin Qasenǵalıdy «Jaýyngerlik erligi úshin» medaline usynǵan. Odan keıin Qasenǵalıdyń 23 qarashada jaralanýyna baılanysty rotanyń saıası jetekshiligi Kárim Myrzabekovke ótkeni týraly buıryq tirkelgen. Kárim osy shaıqasta «Erligi úshin» medalimen, Qyzyl Juldyz ordenimen marapattalǵan.
«Jaýyngerdiń qalaı qaza tapqanyn anyqtaý úshin Sankt-Peterbýrgtegi áskerı-medısınalyq arhıvke suraý salý kerek. Podolsk arhıviniń qyzmetkerleri kómegimen elektrondyq poshtamen suraý jiberdim de, elge qaıttym. Bir aptadan soń jaýap keldi. Onda aǵamyz 1942 jyldyń 23 qarashasynda aıaq-qoly men keýdesine tıgen oqtan jaralanyp, 27 qarashada Zaplavnoe eldi mekenindegi áskerı gospıtalda qaıtys bolǵany jazylǵan. Sodan keıin joldasym Tańjarbaımen birge Volgograd qalasyna baryp, aǵamyz jerlengen Zaplavnoe eldi mekenin, ondaǵy áskerı gospıtal ornyn izdedik. Ol jerdegi baýyrlastar zıraty soǵystan keıin tegistelip ketken», deıdi Gúlzada Tursynbekqyzy.
Andreıdi izdeý qalaı bastaldy?
Munyń aldynda Tańjarbaı men Gúlzada 28 jasynda erlikpen qaza tapqan Qasenǵalı aǵasynyń jalǵyz tuıaǵy Andreıdi izdeýge kirisken. Jan-jaqqa suraý salyp, televızııadaǵy habarlarǵa da shyqty. Biraq anasy men balasyn eshkim kórmegen.
«Andreı týystarynyń osy jaqta turatynyn bilse, izdep keler edi. Oǵan ne shyndyq aıtylmady, ne basqa bireýge asyraýǵa berdi, ne sheshesimen alysqa ketken. Kúıeýinen 22 jasynda qalǵan kelinshek basqa adammen kóńil jarastyrýy múmkin. Izdeýdi toqtatpadyq. Joldasym Tańjarbaı oblystyq gazetke «Barmysyń, Andreı?» dep maqala da jazdy. Bir kúni Nurlan Alpysbaev Baıǵanın aýdany Jarly aýylynda turatyn Andreı esimdi kisini tanıtynyn aıtqanda, qatty qýandyq. Jarly aýylynyń ákimine habarlasyp, Andreı aǵaıdyń bizge shyǵýyn ótindik. Bul 2007 jyldyń jazy bolatyn. Andreı «Jarlyda «Qazaqtelekom» bólimshesinde jumys isteıdi eken. Daýsy salmaqty, asyqpaı sóıleıtin kisi bizge qońyraý shalyp: «Men sizder izdegen adam emespin. Andreıińizdiń týǵan kúni men jyly, ákesiniń aty menimen sáıkes kelmeıdi», dep kesip aıtty. О́rekpigen kóńil sý sepkendeı basyldy. Bul taqyrypqa endi qaıtyp oralmadyq. Biraq kóńilimde kúdik qaldy», deıdi Gúlzada sol jaıdy eske alyp.
Arada segiz jyl ótti. Basqa Andreı tabylmady. Podolskiden aǵalarynyń erlikpen qaza tapqan deregin tapqan soń Tańjarbaı men Gúlzada Jarly aýylynda turatyn Andreımen betpe-bet sóılesýdi jón sanaıdy. 2015 jyldyń 26 sáýirinde Jarlyǵa kelip, aýyl adamdarynan Andreı aǵaıdyń mekenjaıyn suraǵanda, ol kisiniń qysta ómirden ótkenin estıdi. Ne bolsa da úıine kirip shyǵýdy jón sanaıdy. Úıde marqumnyń áıeli Sveta, balalary bar eken. Jón suraı kelgende, bul otbasynyń 90-jyldardyń ortasynda Túrikmenstannan kóship kelgenin biledi. Svetanyń aıtýynsha, Andreıdiń anasynyń esimi Baljan, ol 1920 jyly dúnıege kelgen. Andreı 1944 jyly 3 maýsymda týǵan. Bular otbasylyq sýretterdi kórgisi keledi. Andreıdiń sheshesiniń jas kezindegi sýreti joq. «Tańjarbaı sol jerde Áleken áýletiniń uldarynyń mańdaıynda shash oraıy bar. Nemerelerimizge deıin solaı. Sizderde osy erekshelik bar ma?» degende, úıdiń jas kelini «marqum atamnyń mańdaıynda oń jaǵyna qaıyrylǵan shash oraıy boldy» dep jaýap bergen. Sveta áýlettiń soǵys kezindegi jaǵdaıynan habarsyz bolyp shyqty.
Keıin izdeýdi toqtatqan joq. Qasenǵalıdan qalǵan jalǵyz bala báribir tabylǵan joq. Soǵan qaramastan Gúlzada Baıǵanın aýdanynda turatyn Andreıdiń balalarynan úmitin úzbeıdi. Ol 1943 jyldyń qysynda Balzııanyń Oıyldyń Egindibulaǵynda turatyn tórkinderine emes, basqa jaqqa ketip qalǵanyna senimdi. Gúlzadanyń oıynda Qasenǵalıdyń jaýlary áıel-balasyn qasaqana azǵyryp, elden ketirdi degen kúdik qaldy. Endigi jerde osy suraqtyń sheshimi de bolmaıtyn sııaqty. Jazýshy Jıenǵalı Tilepbergenovtiń ónegesin kórgen qaıratty jigit Qasenǵalıdyń soǵys jalmaǵan qasiretti taǵdyry osyndaı. Áleken áýleti Andreıdi áli kútip júr.
Aqtóbe oblysy
